Α. Στυλιανός, Ο Κονδύλης ως μεταφραστής και επιμελητής

Νοέμβριος 27, 2008 § Σχολιάστε

Ο μεταφραστής και επιμελητής

Α. Στυλιανός | TO BHMA – 15 Νοεμβρίου 1998

Ο Παναγιώτης Κονδύλης είναι γνωστός, κατά κύριο λόγο, ως ιστορικός των ιδεών και ως τολμηρός στοχαστής. Οσοι πάντως έχουν παρακολουθήσει εκ του σύνεγγυς τη γόνιμη παρουσία του στα ελληνικά γράμματα αναγνωρίζουν επίσης στο πρόσωπό του έναν ακάματο μεταφραστή και επιμελητή της έκδοσης πολλών σημαντικών κειμένων στη γλώσσα μας. Βλέποντας κανείς τον όγκο και την ποιότητα της συγγραφικής παραγωγής του, δεν μπορεί παρά να θαυμάσει τον τρόπο με τον οποίο κατάφερνε να εξοικονομεί τις ώρες εργασίας που απαιτούνται για ένα τόσο εκτεταμένο μεταφραστικό έργο. Και τούτο διότι δεν πρόκειται απλώς για μεταφράσεις, αλλά για ολοκληρωμένες εργασίες που συνίστανται σε εισαγωγή, μετάφραση και υπομνηματισμό, δηλαδή διεξοδικά σχόλια και υποσημειώσεις. Στο σημείο αυτό, εξάλλου, εντοπίζεται και ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία που διακρίνουν την εργασία του Κονδύλη: η μεθοδολογική και επιστημονική αυστηρότητα.

Ανάμεσα στις νεανικές μεταφραστικές του προσπάθειες, ξεχωρίζει η δίτομη έκδοση των Εργων του Μακιαβέλι στις εκδόσεις Κάλβος (1971). Στον πρώτο τόμο υπάρχει εκτενής και εμπεριστατωμένη Εισαγωγή για τη ζωή και το έργο του ιταλού πολιτικού στοχαστή. Ο αναγνώστης ενδέχεται να αισθανθεί κάποια απογοήτευση διαπιστώνοντας την αποσπασματικότητα των μεταφρασμένων Εργων, όμως θα πρέπει να λάβει υπόψη του πως μια ελληνική έκδοση των Απάντων του Μακιαβέλι θα αποτελούσε σχεδόν έργο ζωής. Οσο για τις προθέσεις του μεταφραστή, ήδη από την πρώτη φράση του Προλόγου του ο Κονδύλης δηλώνει ευθέως, και κάπως ωμά, τους λόγους της ενασχόλησής του με τη μετάφραση και επιμέλεια ξενόγλωσσων κλασικών κειμένων: «Είναι γνωστό και εύγλωττο το γεγονός ότι στην κακορίζικη τούτη γενέτειρα της φιλοσοφίας δεν υπάρχει ούτε μία συστηματική ερμηνευτική παρουσίαση των κειμένων του Α ή Β μεγάλου ευρωπαίου στοχαστή». Είναι γεγονός ότι, στα περίπου είκοσι πέντε χρόνια που επακολούθησαν, η εν λόγω ανυπαρξία καλύφθηκε σε κάποιο βαθμό, οπωσδήποτε χάρη και στον μόχθο του Κονδύλη.

Το 1983 ο Κονδύλης παρουσιάζει στα ελληνικά, κατά τρόπο υποδειγματικό, τη διδακτορική διατριβή του Καρλ Μαρξ Διαφορά της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσικής φιλοσοφίας. Στην Εισαγωγή του επιχειρεί να περιγράψει την αφετηρία της διανοητικής εξέλιξης του Μαρξ. Η συστηματική ενασχόλησή του με τα μαρξικά κείμενα καταλήγει σε μια συνοπτική μελέτη (Ο Μαρξ και η αρχαία Ελλάδα, 1984) και συμπληρώνεται με την πολύ χρήσιμη έκδοση, ενδιαφέρουσα κυρίως από πολιτική και ιστορική άποψη, των κειμένων του Μαρξ και του Ενγκελς σχετικά με το Ανατολικό Ζήτημα: Η Ελλάδα, η Τουρκία και το Ανατολικό Ζήτημα (1985). Οι μεταφράσεις αυτές των κειμένων του Μαρξ, που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Γνώση, κάλυψαν όντως ένα κενό στην ελληνική βιβλιογραφία. Ωστόσο, η σημαντικότερη μεταφραστική προσφορά του Κονδύλη από φιλοσοφική άποψη υπήρξε, κατά τη γνώμη μου, η έκδοση για πρώτη φορά στα ελληνικά του περίφημου έργου του Μοντεσκιέ, Το πνεύμα των νόμων (μτφρ. Κ. Παπαγιώργη – Π. Κονδύλη, εκδόσεις Γνώση, 2 τόμοι, 1994). Ο απαιτητικός αναγνώστης μπορεί οπωσδήποτε να βγει κερδισμένος, και στην περίπτωση αυτή, από τη χρήσιμη Εισαγωγή.

Χρειάζεται να αναφερθεί κανείς και στις μεταφράσεις του Κονδύλη που εκδόθηκαν στην καλαίσθητη σειρά «Στοχασμοί» των εκδόσεων Στιγμή. Πρόκειται για τη μετάφραση επιλεγμένων χωρίων από τους αφορισμούς του Λίχτενμπεργκ (1992), από το ημερολόγιο του Τσέζαρε Παβέζε (1993), από το έργο του Σαμφόρ (1994) και από το έργο του Ριβαρόλ (1994). Μέσα από τις επιλογές αυτές θα μπορούσαμε ίσως να διακρίνουμε ορισμένες λογοτεχνικές προτιμήσεις του μεταφραστή, όπως την αγάπη του για το επιγραμματικό και ελλειπτικό είδος του αφορισμού. Το βέβαιο είναι ότι η ποικιλία των μεταφραστικών εγχειρημάτων του Κονδύλη φανερώνει αφ’ ενός το εύρος των ενδιαφερόντων του και, αφ’ ετέρου, τη μεγάλη του γλωσσομάθεια. Σε ό,τι αφορά το γλωσσικό αποτέλεσμα των μεταφράσεων, αυτό κρίνεται πολύ ικανοποιητικό: το μεταφραστικό ύφος διακρίνεται από συνέχεια και συνέπεια, είναι στιβαρό και ταυτόχρονα διαυγές, μολονότι θα μπορούσαμε να του προσάψουμε έναν κάποιο στόμφο ή και ορισμένες καθαρεύουσες προτιμήσεις (κυρίως λεξιλογίου και ορθογραφίας).

Για την εκδοτική προσφορά του Κονδύλη θα ήταν αρκετό να αναφερθεί το γεγονός ότι επί δεκαπέντε χρόνια (από το 1983) διηύθυνε μία από τις σημαντικότερες σειρές φιλοσοφικών μεταφράσεων στα ελληνικά: ο λόγος για τη «Φιλοσοφική και Πολιτική Βιβλιοθήκη» των εκδόσεων Γνώση. Πρόκειται όντως για βιβλιοθήκη, εφόσον έχουν εκδοθεί 55 τόμοι, ανάμεσα στους οποίους συναντάμε έργα κλασικών φιλοσόφων (Χομπς, Λοκ, Μοντεσκιέ, Μαρξ, Νίτσε, Χούσερλ, Βιτγκενστάιν), καθώς και σύγχρονων στοχαστών (Καρλ Λέβιτ, Χάννα Αρεντ, Ερνστ Κασίρερ, Λέο Στράους, Ραϊμόν Αρόν, Μισέλ Φουκό, Ζαν – Φρανσουά Λυοτάρ, Ουμπέρτο Εκο, Ζακ Ντεριντά). Στην ίδια σειρά ο Κωστής Παπαγιώργης μετέφρασε από τα γαλλικά το τετράτομο συλλογικό έργο Η Φιλοσοφία, έκδοση που προσφέρει ένα εξαιρετικά χρήσιμο πανόραμα της φιλοσοφικής σκέψης από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Επίσης, στη «Βιβλιοθήκη» του Κονδύλη βρήκαν φιλόξενη στέγη τρεις σημαντικές ανθολογίες ελληνικών φιλοσοφικών κειμένων: Η ελληνική φιλοσοφία, 1453-1821 (2 τόμοι, με επιμέλεια του καθηγητή Νίκου Κ. Ψημμένου), Η φιλοσοφική σκέψη στην Ελλάδα, 1828-1922 (2 τόμοι, με επιμέλεια της ερευνήτριας Ρωξάνης Δ. Αργυροπούλου) και Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα, 1875-1974 (5 τόμοι, με επιμέλεια του καθηγητή Παναγιώτη Νούτσου). Επιπλέον, η πλήρης παρουσίαση (πρωτότυπα κείμενα, μετάφραση, σχολιασμός) των σωζόμενων αποσπασμάτων της αρχαίας Σοφιστικής (με επιμέλεια του καθηγητή Ν. Μ. Σκουτερόπουλου) αποτελεί εκδοτικό επίτευγμα.

Εκτός από τη «Βιβλιοθήκη», τα τρία τελευταία χρόνια ο Κονδύλης ίδρυσε και διηύθυνε άλλη μία αξιόλογη σειρά μεταφράσεων με τίτλο «Ο Νεώτερος Ευρωπαϊκός Πολιτισμός», στις εκδόσεις Νεφέλη. Στη σειρά αυτή, που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, δημοσιεύονται βασικές μελέτες στοχαστών του αιώνα μας σχετικά με την εξέλιξη του δυτικού πολιτισμού. Βεβαίως, θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί ότι συστατικό στοιχείο της δουλειάς του Κονδύλη αποτελούσε πάντα η φροντίδα του για την αισθητική και τυπογραφική αρτιότητα των βιβλίων που μετέφραζε ή των οποίων είχε την επιμέλεια.

Οσοι διδάσκουμε φιλοσοφία, κάποια στιγμή αναπόφευκτα βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα φοιτητικό ερώτημα: Υπάρχουν σήμερα σημαντικοί στοχαστές, οι οποίοι μάλιστα να ζουν ανάμεσά μας, στον τόπο μας; Εννοείται ότι μια καταφατική απάντηση πρέπει να συνοδεύεται από επώνυμα παραδείγματα. Πιστεύω πως ο πρόωρος θάνατος του Π. Κονδύλη καθιστά δυσκολότερο το, ούτως ή άλλως ζόρικο, ερώτημα. Ισως η μόνη παρηγοριά είναι ότι ο συγγραφέας συνεχίζει να ζει μέσα από το έργο του ­ και το μεταφραστικό.

ΠΗΓΗ: http://tovima.dolnet.gr/default.asp?pid=2&artid=104895&ct=114

Where Am I?

You are currently browsing entries tagged with Στυλιανός at Π.Κονδυλης (Kondylis).