Οσα δεν έχουν εκδοθεί

Φεβρουαρίου 8, 2010 § 13 Σχόλια

Στο αρθρο αυτο της Μ. Παπαγιαννιδου, περιεχονται με μαυρα στοιχεία ορισμένες απόψεις (που η δημοσιογράφος αποδίδει στον) Π. Κονδύλη για τις εκδόσεις ευρωπαϊκών έργων στα ελληνικά.

Η έκδοση στην ελληνική γλώσσα, κατά τα τελευταία χρόνια, βιβλίων – σταθμών στην ιστορία της ανθρώπινης διανόησης κάνει ακόμη πιο εμφανή τα μεγάλα κενά που υπάρχουν στην ελληνική εκδοτική ζωή. Οταν εκδίδεται για πρώτη φορά στη χώρα μας ένα αριστούργημα του παρελθόντος, αναλογιζόμαστε συγχρόνως πόσα ακόμη απομένουν για να εκδοθούν στα ελληνικά. Δεν αναφερόμαστε σε απλώς σημαντικά βιβλία τα οποία, κατά την υποκειμενική κρίση του καθενός, αξίζει να μεταφραστούν στη γλώσσα μας, αλλά για εκείνα τα βιβλία που αποτέλεσαν τη βάση του οικοδομήματος της σύγχρονης ευρωπαϊκής σκέψης. «Αν θέλετε να δείτε τι δεν έχει μεταφραστεί, πάρτε μια ιστορία της φιλοσοφίας και γράψτε τα ονόματα», είναι ο αφορισμός του Παναγιώτη Κονδύλη.

Τα κλασικά βιβλία για τη διαμόρφωση της πολιτικής οικονομίας απουσιάζουν, οι βάσεις του πολιτικού στοχασμού επίσης, οι κολοσσοί της φιλοσοφίας το ίδιο, οι πηγές των κοινωνικών επιστημών ομοίως. Κοντολογίς, λείπουν τα θεμέλια. Από καιρού εις καιρόν τοποθετείται μια κρηπίδα στο οικοδόμημα, το οποίο όμως εξακολουθεί να είναι μετέωρο. Η έκδοση πρόσφατα της «Πολιτικής πραγματείας» του Μπαρούχ ντε Σπινόζα με τεκμηριωμένη εισαγωγή και μετάφραση από τα λατινικά, καθώς και η απόδοση στα ελληνικά από το γαλλικό πρωτότυπο του έργου «Η Δημοκρατία στην Αμερική» του πολιτικού στοχαστή Αλεξίς Κλερέλ ντε Τοκβίλ (εκδόσεις που έχουν παρουσιαστεί εκτενώς από «Το Βήμα») ανήκουν ασφαλώς στα φωτεινά παραδείγματα του τελευταίου καιρού. Με μια επετειακή χροιά, αφού συμπίπτει με τα 400 χρόνια από τη γέννηση του συγγραφέα, αναμένεται ακόμη η έκδοση του τελευταίου έργου που δημοσίευσε ο Καρτέσιος, ήτοι του βιβλίου «Τα πάθη της ψυχής», όπου ο γάλλος φιλόσοφος αναζητά τους νόμους από τους οποίους διέπεται ο συναισθηματικός κόσμος και επιχειρεί την παρουσίαση μιας ολοκληρωμένης ψυχολογικής και ηθικής θεωρίας. Τα τελευταία δύο – τρία χρόνια είχαμε ακόμη την ευκαιρία να γνωρίσουμε για πρώτη φορά «Το πνεύμα των νόμων» του Μοντεσκιέ, τα «Grundrisse» του Μαρξ, την «Ερμηνεία των ονείρων» του Φρόιντ και ορισμένα ακόμη θεμελιώδη έργα σε φροντισμένες, έγκυρες εκδόσεις. Εν τούτοις, η αρχική εντύπωση ότι τα κενά στην ελληνική βιβλιογραφία είναι τεράστια παραμένει.

Μια εξήγηση του φαινομένου αυτού είναι ότι ελάχιστοι άνθρωποι στη χώρα μας αναζητούν τις πηγές, ενώ οι περισσότεροι αρκούνται στις συνόψεις ή αναλύσεις των πανεπιστημιακών δασκάλων μας. Πόσοι οικονομολόγοι είναι εις θέσιν να απαντήσουν στο απλό ερώτημα αν έχει εκδοθεί ο Ανταμ Σμιθ στα ελληνικά; Ακόμη και σε μια δημόσια ή πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη να απευθυνθεί κανείς στην Ελλάδα, πιθανότατα δεν θα είναι ενημερωμένη. Επειτα, οι εκδόσεις είναι τόσο σποραδικές και περιστασιακές, ώστε συχνά έχουμε έργα ήσσονος σημασίας ή έργα με κάποια λογοτεχνική αξία ενός συγγραφέα, ενώ μας λείπει εκείνο το έργο όπου θησαυρίζεται η φιλοσοφική του σκέψη. «Μεταφράζω έναν συγγραφέα σημαίνει μεταφράζω μια κριτική έκδοση των Απάντων του. Δεν σημαίνει ότι αναθέτω σε κάποιον να μεταφράσει τον «Αιμίλιο» του Ρουσό. Κανένας δεν καταλαβαίνει εδώ σε τι διαφέρει μια σοβαρή κριτική έκδοση από μια έκδοση στο γόνατο. Ούτε και αυτό δεν είναι σαφές», λέει ο Παναγιώτης Κονδύλης, ένας από τους κορυφαίους έλληνες φιλοσόφους και στοχαστές του καιρού μας.

Ο Ανταμ Σμιθ, παραδείγματος χάριν, ο άνθρωπος που έγραψε την πρώτη ολοκληρωμένη πραγματεία των οικονομικών και έθεσε τις βάσεις της κλασικής πολιτικής οικονομίας, δεν έχει παρουσιαστεί στα ελληνικά σε πλήρη έκδοση. Το θεμελιώδες έργο του «Ο πλούτος των εθνών» παραμένει αμετάφραστο, παρ’ ότι οι πρώτες 134 σελίδες είχαν μεταφραστεί προπολεμικά από τον αείμνηστο καθηγητή της ΑΣΟΕΕ Δημήτριο Καλιτσουνάκη και είχαν δημοσιευτεί σε συνέχειες σε κάποιο οικονομικό περιοδικό, όπως μας πληροφορεί ο κ. Νικηφόρος Σταματάκης, μεταφραστής πληθώρας οικονομικών έργων τα τελευταία χρόνια στις εκδόσεις Gutenberg και Παπαζήση. Αυτή η ημιτελής μετάφραση, που καλύπτει μόλις τις 134 πρώτες σελίδες του έργου, μαζί με μια εισαγωγή που είχε εκπονήσει ο Καλιτσουνάκης, μεταγλωττίσθηκαν (!) στα νέα ελληνικά και εκδόθηκαν το 1991 σε ένα βιβλίο που φέρει τον τίτλο «Adam Smith. Ερευνα για τη φύση και τα αίτια του πλούτου των εθνών», στις εκδόσεις Ελληνική Ευρωεκδοτική. Το κείμενο διακόπτεται απότομα σε κάποιο σημείο και ακολουθεί απευθείας το εξώφυλλο. Ως εκ τούτου, δικαιολογείται απόλυτα ο κ. Σταματάκης όταν λέει: «Ο Σμιθ δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Αν είχε μεταφραστεί, δεν θα μου ζητούσαν να τον μεταφράσω, κάτι που έχουμε συζητήσει τόσο με τον Βίκτωρα Παπαζήση όσο και με τον Γιώργο Δαρδανό». Μοντέλα του 1938

Την ίδια μοίρα είχαν και οι δύο άλλοι κολοσσοί που διαμόρφωσαν το μοντέλο της κλασικής πολιτικής οικονομίας, ο Ρικάρντο και ο Μάλθους. Το έργο του Ντέιβιντ Ρικάρντο «Αρχές της πολιτικής οικονομίας και φορολογίας» είχε εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Γκοβόστη το 1938 και βεβαίως τώρα δεν κυκλοφορεί και είναι αμφίβολο αν θα μπορούσε, με τις σημερινές απαιτήσεις, να απορροφηθεί από την αγορά. Η μετάφραση ήταν κάποιου Νίκου Κωνσταντινίδη, ο οποίος την αφιέρωνε «στον σεβαστόν μου καθηγητήν κύριον Δ. Καλιτσουνάκη». Ο Καλιτσουνάκης, από τους πλέον διαπρεπείς οικονομολόγους των πρώτων δεκαετιών μετά τον πόλεμο, είχε εκπονήσει και την εισαγωγή. «Αυτή ήταν πλήρης μετάφραση», σχολιάζει ο κ. Σταματάκης, «απλώς ήταν χωρίς σχόλια και χωρίς κάποιες διορθώσεις που έγιναν μεταγενέστερα, όπως λόγου χάρη στη δεκάτομη έκδοση των απάντων του Ντέιβιντ Ρικάρντο, του Cambridge, που έχει σχόλια του Πιέρο Στράφα και του Μορίς Ντομπ. Σε αυτή την έκδοση, αφού έγιναν κάποιες αντιπαραβολές, έχουν γίνει μια σειρά από μικρές έστω διορθώσεις και επιπλέον έχει πρόλογο και πάρα πολλά σχόλια από δύο επιφανείς νεορικαρδιανούς οικονομολόγους. Η μετάφραση του 1938 δεν είναι κακή, αλλά πάσχει λόγω της χρονικής απόστασης που μας χωρίζει από την εποχή της».

Πάντως, τόσο ο «Πλούτος των εθνών» όσο και οι «Αρχές πολιτικής οικονομίας» βρίσκονται στο μεσοπρόθεσμο πρόγραμμα των εκδόσεων Παπαζήση. Μάλιστα, όπως δηλώνει ο κ. Βίκτωρ Παπαζήσης, τα έργα αυτά θα κυκλοφορήσουν ενδεχομένως και μέσα στο 1997, με τη συμβολή του κ. Σταματάκη και άλλων μεταφραστών. Προπολεμικά, ο πατέρας του Βίκτωρα Αργύρης Παπαζήσης είχε εκδώσει το «Δοκίμιο περί πληθυσμού» του Τόμας Μάλθους, καθώς και τη «Γενική θεωρία απασχολήσεως τόκου και χρήματος» του Τζον Μέιναρντ Κέυνς, σε μεταφράσεις που σήμερα θεωρούνται παρωχημένες και δυσνόητες. «Τώρα ετοιμάζουμε τις νέες εκδόσεις αυτών των έργων, σύμφωνα με έγκυρες εκδόσεις που έγιναν στην Αγγλία, για τη νέα έκδοση της Βιβλιοθήκης Κλασικών Οικονομολόγων», λέει ο κ. Βίκτωρ Παπαζήσης. Κενά στον χώρο της φιλοσοφίας

Τα βιβλιογραφικά κενά εκτείνονται απειλητικά στον χώρο της φιλοσοφίας, όπου υπερισχύει «αυτό που έλεγε ο Συκουτρής: η ασέβεια του νεοέλληνος προς την παρθενίαν του χάρτου», κατά την εκτίμηση του Π. Κονδύλη. «Και όταν συμπληρώνονται κάποια κενά, αυτό συμβαίνει με σποραδικές προσπάθειες και με αποτέλεσμα συνήθως πενιχρό. Διότι ο κάθε νεαρός εδώ πέρα νομίζει ότι μπορεί να αρχίσει τη μεταφραστική του σταδιοδρομία μεταφράζοντας ένα αριστούργημα. Βεβαίως, υπάρχουν βιβλία τα οποία δεν έχουν πιαστεί ούτε καν από κακοήθεις. Δηλαδή, υπάρχουν θεμελιώδη έργα φιλοσοφικά, τα οποία δεν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά ποτέ, και μάλιστα περισσότερα είναι εκείνα που δεν έχουν μεταφραστεί από εκείνα που έχουν μεταφραστεί». Υπενθυμίζεται προχείρως ότι δεν έχει μεταφραστεί «Η κριτική του καθαρού λόγου» του Καντ ολόκληρη, δεν έχει μεταφραστεί του Λοκ το «Essay», δεν έχει μεταφραστεί του Χιουμ το «Treaties», δεν έχει μεταφραστεί του Βολταίρου το «Dictionnaire Philosophique» και ούτω καθεξής. Ή τι έχει μεταφραστεί από τα έργα της μεσαιωνικής φιλοσοφίας, από τον Θωμά τον Ακινάτη, από τους μεγάλους σχολαστικούς, από τα φιλοσοφικά βιβλία της Αναγέννησης; Ομοίως, «οι κλασικοί της πολιτικής σκέψης στην Ελλάδα ήταν εντελώς άγνωστοι. Με χίλιους κόπους, όταν ήμουν παλιά στον «Κάλβο», μετέφρασα μόνος μου τον Μακιαβέλι, που είναι δύο τόμοι, και τώρα στη σειρά της «Γνώσης» έβγαλα τον Λοκ, τον Χομπς και τον Μοντεσκιέ». Μπορούμε να πούμε ότι καλύφθηκαν προσφάτως κάποια κενά, με καθυστέρηση αιώνων. «Να φανταστείτε, τη μετάφραση του Μοντεσκιέ την είχε αρχίσει ο Ρήγας Φερραίος και τελείωσε το 1993!»

Η ατυχία ήλθε να ανασχέσει τις σημαντικές προσπάθειες, όταν αυτές εκδηλώθηκαν. Ετσι, το θεμελιώδες έργο του Καντ η «Κριτική του καθαρού λόγου» έμεινε ημιτελές στη μετάφραση που επιμελείτο ο Αναστάσιος Γιανναράς, καθηγητής της φιλοσοφίας και συνεργάτης του Μάρτιν Χάιντεγκερ, με τον αιφνίδιο θάνατό του το 1977. «Ο Καντ ατύχησε, γιατί σκοτώθηκε σε αυτοκινητικό δυστύχημα ο Αναστάσιος Γιανναράς, ο οποίος είχε την ευθύνη της μετάφρασης. Βγήκαν δύο τόμοι από την «Κριτική του καθαρού λόγου», αλλά έμεναν τουλάχιστον άλλοι δύο για να εκδοθούν», όπως θυμάται ο κ. Νίκος Γιανναδάκης, έφορος της Βικελαίας Βιβλιοθήκης στο Ηράκλειο Κρήτης και επιμελητής προ 20ετίας της σειράς «Φιλοσοφία – Πηγές» στις εκδόσεις Παπαζήση. Στη σειρά αυτή είχε εκδοθεί και ο «Λόγος περί της μεθόδου» του Καρτέσιου σε πολύ καλή μετάφραση του Χ. Χρηστίδη αλλά, σύμφωνα με τον κ. Κονδύλη, «του Ντεκάρτ το βασικό έργο δεν είναι ο «Λόγος περί της μεθόδου», είναι οι «Meditationes de Prima Philosophia» (Στοχασμοί πάνω στην πρώτη φιλοσοφία), που είναι και το ογκωδέστερο έργο του. Αυτό δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά». Δεν είναι τυχαίο ότι τα επόμενα βιβλία που είχαν προγραμματιστεί στη σειρά της φιλοσοφίας, που επιμελείτο ο κ. Γιανναδάκης, ήταν ακριβώς οι «Στοχασμοί» του Ντεκάρτ και το «Δοκίμιο» του Λοκ. Η σειρά, ωστόσο, ουσιαστικά διακόπηκε πριν από 17 χρόνια λόγω εξωγενών παραγόντων και αναμένεται η επανενεργοποίησή της στο προσεχές μέλλον. Το σύστημα της φυλλάδας»

Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί εν γένει, με ελάχιστες πιθανότητες λάθους, ότι τα θεμελιώδη έργα που βρίσκονται στη βάση κάθε επιστήμης δεν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά. Παραδείγματος χάριν, στον χώρο της κοινωνιολογίας δεν έχει μεταφραστεί ο Μαξ Βέμπερ, ένας από τους λίγους διανοητές που άσκησε τόσο έντονη επίδραση στις κοινωνικές επιστήμες κατά τον 20ό αιώνα. Οπως υποδεικνύει ο Θανάσης Βασιλείου, συντάκτης μαζί με τον Ν. Σταματάκη του «Λεξικού των Κοινωνικών Επιστημών» στις εκδόσεις «Gutenberg», το βασικό έργο του Μαξ Βέμπερ «Οικονομία και κοινωνία» παραμένει αμετάφραστο, χωρίς αυτό να είναι το μόνο κενό της ελληνικής βιβλιογραφίας στον χώρο των κοινωνικών επιστημών. Μήπως, άλλωστε έχουν εκδοθεί οι πρωτοπόροι της σύγχρονης επιστημονικής σκέψης; Μήπως έχει εκδοθεί το έργο του Γαλιλαίου, θεμελιώδες για την παρακολούθηση της φιλοσοφίας και της επιστήμης στον 17ο αιώνα, του οποίου ­ αξίζει να σημειωθεί ­ η πρώτη πλήρης έκδοση των Απάντων πραγματοποιήθηκε ήδη από το 1856 σε 16 τόμους; Μήπως έχει μεταφραστεί ο Ισαάκ Νεύτων; Από πού να αρχίσει κανείς;

Εν κατακλείδι, επανερχόμαστε σε αυτό που επισημαίνει με ιερή αγανάκτηση ο Παναγιώτης Κονδύλης, άνθρωπος που έχει ζήσει την ακαδημαϊκή ζωή της Γερμανίας και ως εκ τούτου φρίττει με τα εδώ τεκταινόμενα: «Αν θέλετε να γράψετε κάτι, γράψτε αυτό: η εκδοτική ζωή υπάρχει σε συνάφεια με την πανεπιστημιακή ζωή. Οπου άνθησε μια ουσιώδης εκδοτική ζωή, άνθησε γιατί το πανεπιστήμιο είχε ανάγκη αυτά τα βιβλία και οι φοιτητές διάβαζαν αυτά τα βιβλία. Στην Ελλάδα, με το σύστημα της φυλλάδας, όταν διαβάζει ο φοιτητής τη φυλλάδα του καθηγητή, ποτέ δεν θα ανθήσει η εκδοτική ζωή, ούτε και ποτέ θα μάθουμε τίποτε. Συμμαχούν η ιδιοτέλεια με την τεμπελιά, οι μεγαλύτερες δυνάμεις στον κόσμο». Κοντός ψαλμός αλληλούια.

ΠΗΓΗ: ΤΟ ΒΗΜΑ, 05.01.1997

Where Am I?

You are currently browsing entries tagged with Παπαγιαννίδου at Π.Κονδυλης (Kondylis).