Ο Π. Κονδύλης έγινε γνωστός στο ελληνικό ευρύ κοινό όταν στα μέσα της δεκαετίας του ’90 αναπτύχθηκε έντονη πολεμική πάνω στις θέσεις του για το ενδεχόμενο ελληνο-τουρκικού πολέμου και τη στρατηγική της Ελλάδας. Οι αντίπαλοί του τον αντιμετώπισαν ως πολεμοχαρή εθνικιστή.

Ι. Εθνικιστές

Οι εθνικιστικές συμπάθειες και αντιπάθειες μου είναι τόσο ξένες ώστε δεν διστάζω να πω καθαρά ότι οι ρόλοι του επιτιθεμένου και του αμυνομένου θα αντιστρέφονταν αν ο ισχυρότερος και συνεχώς ισχυροποιούμενος δεν ήταν η Τουρκία παρά η Ελλάδα

[ Πηγή: http://kondylis.wordpress.com/2008/11/24/someritis/ ]

Η φυλετική και πολιτισμική υποτίμηση της Τουρκίας ενέχει τον κίνδυνο της στρατηγικής της υποτίμησης, αφού συνεπάγεται ότι η δήθεν ανώτερη ελληνική ποιότητα μπορεί να εξουδετερώσει την τουρκική ποσότητα· είναι βέβαια γνωστό πώς τιμωρείται η στρατηγική υποτίμηση του αντιπάλου όταν, π.χ., παρασύρει στην κήρυξη ενός πολέμου.

[ Πηγή: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/nationalstrategy/ ]

Eχουν βρει τη δική τους ψυχολογικά βολική λύση: το έθνος το υπηρετούν ανέξοδα περιβαλλόμενοι γαλανόλευκα ράκη, οπότε το καλεί η περίσταση, και έχοντας κατόπιν ήσυχη συνείδηση το κλέβουν μόνιμα με παντοειδείς τρόπους

[Πηγή: http://library.antibaro.gr/text/Kondylhs/_Kondylhs_.pdf ]

Οι εθνικιστές όμως, οι πατριώτες κτλ. διέπραξαν για λόγους κομματικής ψηφοθηρίας κάτι εξαιρετικά επιζήμιο: ενίσχυσαν επί δύο δεκαετίες την οικονομική πολιτική του παρασιτικού καταναλωτισμού, με αποτέλεσμα τη γενικότερη εξάρτηση της δανειοτραφούς χώρας.

[ Πηγή: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/nationalstrategy/ ]

Η σύγχρονη Ελλάδα είναι ένα αποχωρητήριο χτισμένο από Φιλέλληνες πάνω στα ερείπια ενός αρχαίου ναού.

[ Πηγή: http://koutsourelis.gr/index1.php?subaction=showfull&id=1175587458&archive=&start_from=&ucat=5& ]

ΙΙ. Αντιεθνικιστές

Οι ειρηνιστές και οικουμενιστές ή «ευρωπαϊστές» έχουν τον δικό τους τρόπο για να παρακάμπτουν τις οδυνηρές πραγματικότητες Φαντάζονται ότι είναι πιο ρεαλιστές, αφού ξεπέρασαν τους «εθνικούς αταβισμούς» και συμπορεύονται με τη νέα παγκόσμια κατάσταση, όπου τάχα το εμπόριο και ο διάλογος θα αντικαταστήσουν τον πόλεμο. Οι θέσεις όμως αυτές διόλου δεν είναι ρεαλιστικότερες από τις πομφόλυγες του εθνικισμού, συνιστούν απλώς την αντίστροφη ιδεολογία, και μάλιστα μιαν ιδεολογία διόλου πρωτότυπη, αφού δεν περιέχει παρά κοινοτοπίες του καπιταλιστικού φιλελευθερισμού διατυπωμένες πριν από 300 χρόνια και διαψευσμένες επανειλημμένα έκτοτε. Οντας ιδεολογία, εκπληρώνουν και τις ψυχολογικές λειτουργίες της ιδεολογίας, δηλαδή επιτρέπουν σε «προοδευτικούς» διανοούμενους ελαφρών βαρών και σε αστείους δημοσιογραφίσκους να αναβαθμίζουν το μικρό τους εγώ εμφανιζόμενοι ως εκπρόσωποι υψηλών ιδεωδών· συνάμα υποθάλπουν σε μικρομεσαίους πολιτικούς την ανακουφιστική ψευδαίσθηση ότι μπορούν να συρρικνώσουν την πολιτική σε διαχείριση και διάλογο, αποτινάζοντας από τους ισχνούς ώμους τους το βάρος έσχατων ιστορικών ευθυνών.

[ Πηγή: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/nationalstrategy/ ]

O,τι στην πραγματικότητα θα συνιστά κάμψη της ελληνικής αντίστασης κάτω από την πίεση του υπέρτερου τουρκικού δυναμικού, οι Έλληνες θα συνηθίσουν σιγά-σιγά να το ονομάζουν «πολιτισμένη συμπεριφορά», «υπέρβαση του εθνικισμού» και «εξευρωπαϊσμό»

[Πηγή: http://library.antibaro.gr/text/Kondylhs/_Kondylhs_.pdf ]

ΙΙΙ. Κοινά στοιχεία εθνικιστών – αντιεθνικιστών

Η ανικανότητα ενός έθνους…θέτει σε κίνηση ένα διπλό υπεραναπληρωτικό μηχανισμό: τον πιθηκισμό, ως προσπάθεια να υποκαταστήσει με επιφάσεις ό,τι δεν κατέχεις και την παραδοσιολατρεία ως αντιστάθμισμα του πιθηκισμού. Απ’αυτήν την άποψη ο πτωχοπροδρομικός ελληνοκεντρισμός και ο κοσμοπολιτικός πιθηκισμός αποτελούν μεγέθη συμμετρικά και συναφή, όσο κι αν φαινομενικά εκπροσωπούν δύο κόσμους εχθρικούς μεταξύ τους.

[ Πηγή: http://www.newsociology.gr/teyxh/pdfs/25.pdf ]

Όπως ο εθνικισμός, έτσι και ο αντίπαλός του οικουμενισμός και οικονομισμός έχει συγκεκριμένους φορείς, εμπνευστές και προπαγανδιστές, τόσο ιδιοτελείς όσο και αφελείς. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις όχι μόνον η ιδιοτέλεια, αλλά και η αφέλεια των δεύτερων ξεπερνά εκείνη των πρώτων. Έτσι συμβαίνει λ.χ. και ως προς την αποτίμηση των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Βρίσκονται πιο κοντά στην πραγματικότητα οι εθνικιστές που πιστεύουν ότι η αντίθεση Τουρκίας και Ελλάδας είναι αγεφύρωτη παρά όσοι πιστεύουν ότι θα μπορούσε και να τελειώσει με την «ευρωπαϊκή» και οικονομιστική λύση – έστω κι αν οι πρώτοι οδηγούνται στη διάγνωσή τους από ψευδείς προϋποθέσεις.

[Πηγή: http://library.antibaro.gr/text/Kondylhs/_Kondylhs_.pdf ]

IV. Υπέρβαση εθνικισμού, αντιεθνικισμού

Δεν είμαι “εθνικιστής” και δεν θα στενοχωριόμουν καθόλου αν με τη συναίνεση όλων καταλύονταν τα εθνικά σύνορα και οι εθνικοί στρατοί. Όμως είναι δύο πολύ διαφορετικά πράγματα η κατάργηση ενός εθνικού κράτους μαζί με όλα τα άλλα και η διάλυση ή ο ακρωτηριασμός του γιατί ένα γειτονικό κράτος είναι ισχυρότερο και επιθετικότερο.

[ Πηγή: http://www.newsociology.gr/teyxh/pdfs/25.pdf ]

Καμία ουσιαστική στρατηγική συζήτηση δεν είναι δυνατή αν δεν αφήσει στην άκρη τόσο τα εθνικιστικά όσο και τα ειρηνιστικά ιδεολογήματα· στόχος της είναι ακριβώς η υπέρβασή τους. Η εθνική στρατηγική δεν είναι ούτε «δεξιά», ούτε «αριστερή», ούτε «εθνικιστική», ούτε «διεθνιστική». Είναι τα πάντα, ανάλογα με τις επιταγές της συγκεκριμένης κατάστασης.

Οπως διάφοροι «ελληνοκεντρικοί» οφείλουν να μάθουν ότι η «Δύση» δεν είναι μόνον η «τεχνική» και η «λατρεία της ύλης», στην οποία αυτή αντιτάσσουν με υπεραπλουστευτική ευκολία το «πνεύμα» και την «ψυχή» της «ορθόδοξης Ανατολής», έτσι και όσοι επείγονται να «εξευρωπαϊσθούν» καλά θα έκαναν να μην αυταπατώνται ταυτίζοντας τη Δύση με τη δυτική προπαγάνδα («ορθολογισμός», «διάλογος», «ανθρώπινα δικαιώματα» κτλ. κτλ.).

Το χειρότερο που θα μπορούσε να πάθει σήμερα ο τόπος θα ήταν να υποκαταστήσει τη σοβαρή στρατηγική συζήτηση με αντεγκλήσεις μεταξύ εθνικιστών και ειρηνιστών ή «ευρωπαϊστών», με κυνήγι μαγισσών και με πνευματική τρομοκρατία προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Φοβούμαι όμως εντονότατα ότι αυτό ακριβώς θα συμβεί. Γιατί όπως ο Κύριος μωραίνει ον βούλεται απολέσαι, έτσι και ένας λαός χάνει την ικανότητα της στρατηγικής σκέψης ακριβώς όταν τη χρειάζεται περισσότερο.

[ Πηγή: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/nationalstrategy/ ]

(Για μια εκτενέστερη ιστορική αναδρομή στον ελληνοκεντρισμό, βλ. “Η καχεξία του ελληνικού στοιχείου στη νεοελληνική κοινωνία και ιδεολογία”, περίληψη της οποίας είναι αναρτημένη εδώ: http://panosz.wordpress.com/2009/02/28/kondylis/#more-5738 ).

Ο δανδής αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως άκρως εκλεπτυσμένη και απολύτως αναντικατάστατη ατομικότητα, και το spleen από το οποίο εμφορείται είναι το αντίτιμο που πρέπει να καταβάλει γι’ αυτήν του την εκλεπτυσμένη και αναντικατάστατη φύση – αντίτιμο το οποίο πληρώνει βέβαια αγόγγυστα. Γιατί το spleen μπορεί μεν να σημαίνει εσωτερική δοκιμασία και ερωτοτροπία με την άβυσσο, συνάμα όμως είναι σήμα κατατεθέν του εκλεκτού και πνευματικός τίτλος ευγενείας, προ πάντων δε είναι οφθαλμοφανέστερο διακριτικό γνώρισμα και μέσο περιχαράκωσης έναντι των πολλών, οι οποίοι είναι ανίκανοι να βιώσουν τέτοια εκλεκτά αισθήματα. Το μελαγχολικό habitus εμπεριέχει κοινωνική αιχμή, και ως εκ τούτου δεν κρύβεται. Καθώς θεωρείται παρεπόμενο και πεμπτουσία της ατομικής εκλέπτυνσης, εκτίθεται σε κοινή θέα, προκειμένου μέσω της αντίθεσης να βάλει το profanum vulgus μπροστά στον καθρέφτη. Όμως, για να αποδώσει η πρόκληση, δεν επιτρέπεται να δοθεί η εντύπωση, ότι η μελαγχολία δεν είναι παρά αδυναμία χαρακτήρα ή φυγή από εκείνους τους αγώνες που απαιτούν μάλλον σκληραγωγία παρά εκλέπτυνση. Γι’ αυτό κάνει την είσοδό της στη σκηνή επιθετικά και εμφανίζεται σε δηκτική ειρωνεία που αστράφτει μεν, παραμένει όμως πάντοτε σε δεύτερο πλάνο – και μόνο ως φόντο της ειρωνείας γίνεται αισθητή. Στον βαθμό που η μελαγχολία χάνει σε ποιότητα προκειμένου να μετατραπεί σε εχθρότητα ή διαμαρτυρία, εκφυλίζεται και η ειρωνεία σε προπετή εριστικότητα. Αυτός ο συνδυασμός γεννά τον σημερινό δημοσιογραφικό κριτικό του πολιτισμού, που μπορεί να χαρακτηριστεί ως χυδαίος ή μαζικοδημοκρατικός δανδής.

 Από τον δανδή, που αποφεύγει την κοινωνία και αποζητά το σαλόνι, διαφοροποιείται ο αναχωρητής, που απογοητευμένος από την πορεία του κόσμου ανακαλύπτει την σοφία στη φροντίδα του κήπου του ή πάλι αποτραβιέται ως ασκητής και προφήτης στην έρημο και από κει εξαπολύει τους μύδρους του ενάντια στην αμαρτωλή τροπή της ζωής του λαού του. Στην τελευταία περίπτωση, το αντίστοιχο της μελαγχολίας δεν είναι πλέον η καλλιεργημένη πολυσήμαντη ειρωνεία, αλλά ο μελετημένος σαρκασμός που κορυφώνεται σε ιερή οργή, γιατί στη θέση του επιπόλαιου ανηθηκισμού του δανδή κάνει την εμφάνισή του ένας αυστηρός, βαθιά δύσπιστος και μονίμως άγρυπνος ηθικισμός. Καθώς το ηθικό αίτημα είναι απόλυτο, η επαφή με την εκάστοτε συγκεκριμένη ανθρώπινη πραγματικότητα δεν μπορεί παρά να οδηγεί στην απελπισία, και το πέρασμα από τη μελαγχολία στην απελπισία συντελείται αυτόματα μαζί με το πέρασμα από την απελπισία στην επιθετικότητα του τιμητή. ΄Όμως τιμητής έχει το δικαίωμα να είναι, βέβαια, μόνο όποιος νοιώθει τη συνείδησή του απαλλαγμένη από βάρη. Γι’ αυτόν τον λόγο ο προφήτης (όσο παραμένει προφήτης, δηλ. όσο αγαπάει την έρημο περισσότερο από την τύρβη της πολιτικής) δεν μπορεί να βρει αυθεντικούς συνοδοιπόρους, και κατά βάθος ούτε και θέλει: η φωνή του ορθού φρονήματος ακούγεται δυνατότερα και καθαρότερα όταν βγαίνει από ένα και μοναδικό στόμα.

Σε αυτό το σημείο χωρίζουν οι δρόμοι του μοναχικού προφήτη από εκείνους του πολιτικού επαναστάτη, ο οποίος είναι αναγκασμένος να στηριχτεί στη συλλογική δράση. Ανάλογα διαφοροποιείται και η κοινωνική αποβλεπτικότητα της μελαγχολίας. Αυτήν δεν τη γεννάει τώρα το θέαμα της γενικής ηθικής κατάντιας, που ενδεχομένως να κατέληγε σε μια εξ ίσου γενική θρηνολογία για την ανθρώπινη διαφθορά, αλλά μάλλον η σύγκριση ανάμεσα σε ό,τι θα μπορούσαν, και μάλιστα όφειλαν να είναι, αν είχαν μπορέσει να εξελιχτούν σύμφωνα με την αληθινή φύση και τον αληθινό προορισμό τους. Η μελαγχολία αντιστοιχεί λοιπόν σε μία απώλεια ή πάντως σε μια έλλειψη, που μελλοντικά θα αντισταθμιστεί, αλλά μέχρι τότε χρησιμεύει ως μέτρο προσφυές για την αποτίμηση της παρουσίας του κακού στην κοινωνία. Εδώ κάνει την εμφάνισή της η τυπική αντιδιαστολή Είναι και Δέοντος, ιδεώδους και πραγματικότητας, ως μοχλός επαναστατικής αλλαγής της τελευταίας. Η πεποίθηση πως κάθε άνθρωπος είναι δυνητικός φορέας του Δέοντος και του ιδεώδους επιτρέπει, ανεξάρτητα από τις γενικόλογες ηθικές αιτιάσεις, τη συγκέντρωση των πυρών της πολεμικής στα συγκεκριμένα κακώς κείμενα της κοινωνίας, και επομένως τη στρατολόγηση συμμάχων ή οργάνων για τη δίκαιη υπόθεση από την πλειοψηφία εκείνων που στηλίτευε ο φλογερός αλλά απολιτικός προφήτης. Στη συλλογική δράση ή, όταν η δράση δεν μπορεί να είναι συλλογική με την έννοια της μαζικής συμμετοχής, στη μέθη απλώς του ακτιβισμού εξαφανίζεται τελικά και η μελαγχολία. Γιατί στην πολιτική απραξία, η απώλεια ή η έλλειψη για τις οποίες κάναμε λόγο γίνονται αισθητές στον μέγιστο βαθμό. Αυτός είναι ο λόγος που η επαναστατική πράξη, η οποία κανονικά θα έπρεπε να είναι απλώς το μέσο της αναίρεσης της απώλειας και της έλλειψης, βιώνεται και θεωρείται η ίδια ως αναίρεση, καθώς συνιστά το αντίθετο της απραξίας.

Από το βιβλίο του Π.Κονδύλη “Μελαγχολία και πολεμική”. Τίτλος, επιλογή αποσπάσματος Κ. Καλφόπουλος. Πηγή εδώ 

Σύντομη συζήτηση έχει γίνει εδώ: http://anagnosmatario.blogspot.com/2007/07/blog-post.html

” The late Panayiotis Kondylis, Greece’s sole real modern strategist, was the only voice that brutally and publicly demolished accepted Greek illusions about a national security model exclusively depended on the imaginary willingness of others to provide the level of protection Greece is unable to provide for herself. In his Theory of War (1997) Kondylis warned that Greek troubles with Turkey emanated from the fundamental strategic error of Greece convincing herself that Turkey perceives EU membership with the same singular fervor as that permeating Greek political and economic elites — or, that Greece’s European partners are fundamentally committed to solidarity with Greece against Turkish actions come hell or high water.

These and other erroneous premises on the part of a country that fails to stand on her own two feet, and expects other to do what she cannot fulfill in her own defense, Kondylis argued, will mathematically result in the “European-ization” of Turkey working as the ironic lever of turning Greece into a permanent satellite of the Euro-Asian, neo-Ottoman Turkish great power through a protracted process of European-Turkish negotiation in which (a) Turkey makes constant demands for preferential interpretation of accession criteria and (b) the Europeans, in wishing not to slam the door in Turkey’s face but, at the same time, unwilling to openly water down EU criteria, choose the convenient outlet of offering “incentives” to Ankara at the expense of a submissive, but wholly “European,” Greece.

Kondylis’ conception carries a frightening logic that is confirmed in practice with each passing day. “

02.08.2009

SOURCE

Επισημαίνουμε μια νέα κυκλοφορία κονδυλικού ενδιαφέροντος.

Παναγιώτης Ήφαιστος

ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑ των ΕΘΝΩΝ

Σύμφωνα με το συγγραφέα:

Το παρόν πόνημα επιχειρεί να εντάξει σε ένα ενιαίο αναλυτικό πλαίσιο τα τρία επίπεδα ανάλυσης, δηλαδή τον άνθρωπο, το κράτος και το διεθνές σύστημα. Οι αναφορές του είναι μακροϊστορικές. Στηρίζεται μόνο σε δευτερογενείς πηγές που εκτιμώ ότι είναι έγκυρες και αξιόπιστες, κυρίως στους Παναγιώτη Κονδύλη, Χρήστο Γιανναρά, Γιώργο Κοντογιώργη και Θόδωρο Ζιάκα.

—————————————————–

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ βιβλίου

Ευρετήριο

Τίτλοι δοκιμίων τέλους (1-244)

Επισημάνσεις

Επιλεγμένα αποσπάσματα από το βιβλίο

ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΕΘΝΩΝ. Μέσα στον σκληρό πυρήνα του πολιτικού πολιτισμού βρίσκονται οι συγκλίνουσες και αλληλοσυμπληρούμενες έννοιες «εθνική κοσμοθεωρία», «έθνος», «εθνική ανεξαρτησία», «εθνοκράτος», «δημοκρατία», «κοινωνική ελευθερία» και «πολιτική ελευθερία». Παρά το γεγονός ότι το περιεχόμενο των εννοιών αυτών είναι διαφορετικό ανάλογα με την ανθρωπολογική ετερότητα κάθε κοινωνικής οντότητας, μορφικά είναι πανομοιότυπες για όλα τα έθνη. Η διαρκής διαχρονική πνευματική και πολιτική ανάπτυξή τους συγκροτεί την Κοσμοθεωρία των εθνών. Η κατίσχυση της κοσμοθεωρίας των εθνών και η σταθερότητα τον 21ο αιώνα συναρτάται, πρωτίστως, με την εμπέδωση της εθνικής ανεξαρτησίας ως θεμελιώδους κοσμοθεωρητικής παραδοχής όλων των εθνών και με την εκ του γεγονότος αυτού ανάπτυξη αντιηγεμονικών εθνοκρατοκεντρικών συσπειρώσεων.

ΡΗΓΑΣ ΦΕΡΑΙΟΣ ΚΑΙ ΚΑΒΑΦΗΣ. Ο τίτλος Κοσμοθεωρία των Εθνών εμπνέεται από τον Ρήγα Φεραίο. Τα κεντρικά κεφάλαια του βιβλίου, εξάλλου, κτίστηκαν γύρω από τα μνημειώδη ποιήματα του Καβάφη Τείχη (υλιστικά τείχη που κτίζονται γύρω από τη μοντερνιστική δημόσια σφαίρα), Βάρβαροι (οι λογικές απολήξεις του μεταμοντερνισμού στα ανθρωπολογικά Σόδομα και Γόμορρα) και Ιθάκη (τα ταξίδι του εθνοκρατοκεντρικού διεθνούς συστήματος και οι προϋποθέσεις μιας ολοένα μεγαλύτερης σταθερότητας).

Η ΛΑΙΛΑΠΑ ΤΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΙΕΘΝΙΣΜΟΥ. Οι καταστροφικές ιδεολογίες και οι διεθνισμοί του 19ου και 20ού αιώνα –αναρχισμός, ναζισμός, κομουνισμός, φιλελευθερισμός– είχαν την ίδια υλιστική μάνα και την ίδια τύχη: Αφού μάτωσαν την ανθρωπότητα εισερχόμενοι στον 21ό αιώνα καταρρέουν κάτω από το βάρος των αντιφάσεών τους. Όσο απομακρυνόμαστε από την αποικιοκρατία αποδεσμεύονται οι εθνικές πνευματικές δυνάμεις, εμπεδώνεται η εθνική ανεξαρτησία ως άξονας εθνοκρατοκεντρικών αντιηγεμονικών συσπειρώσεων και κατισχύει η κοσμοθεωρία των εθνών. Στον αντίποδα βρίσκονται οι παρακμιακές τάσεις που θρέφουν τα μεταμοντέρνα ιδεολογήματα, η επικράτηση των οποίων αποτελεί επιστροφή στο μέλλον υλιστών όπως οι La Mettrie και ο μαρκήσιος de Sade.

ΣΤΑΔΙΑΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΟΥ ΥΛΙΣΜΟΥ. Υλισμός, ιδεολογία και διεθνισμός είναι το τρίδυμο της καταστροφής των τελευταίων αιώνων. Ο συνεπέστερος υλιστής είναι ο μαρκήσιος de Sade. Ο υλισμός στις έσχατες απολήξεις του είναι φιλοτομαρισμός, εγωπάθεια, ιδιωτεία, φιλαυτία, μηδενισμός, άκρατος ηδονισμός και έγκλημα. Ο μοντερνισμός σταδιακά διολίσθησε στην αντιπνευματικότητα κτίζοντας πανύψηλα υλιστικά τείχη γύρω από τη δημόσια σφαίρα των ευρωπαϊκών κρατών. Η σταδιακή επικράτηση των υλιστικών ιδεών είχε ως αναπόφευκτη συνέπεια τη νοηματοδότηση της πολιτικής με όρους ισχύος, την κατάληψη του πλανήτη από τις αποικιοκρατικές δυνάμεις, την επί αιώνες καταλήστευση του πλούτου των εθνών, τις εθνοκαθάρσεις στην Ευρώπη και στη Βόρεια Αμερική, πολλούς πολέμους, πολλές γενοκτονίες, πολλά μεγάλα νεκροταφεία, διαίρει και βασίλευε και άπειρα περιφερειακά προβλήματα. Αυτά είναι και τα μεγαλύτερα εγκλήματα όλων των εποχών τα οποία η μοντερνιστική ιδεολογικοπολιτική ορθότητα και ο πολιτικοστοχαστικός καθωσπρεπισμός ελέω επικοινωνιακής ισχύος επί αιώνες φυλάσσουν ως επτασφράγιστο μυστικό. Αναλύονται σε βάθος ζητήματα της ιστορίας διεθνών σχέσεων και των διαχρονικών ανθρωπολογικών διαμορφώσεων, καθώς επίσης τονίζεται ο υπονομευτικός ρόλος των ιδεολογικοπολιτικών (πανεπιστημιακών) εκπαιδευτηρίων τα οποία στις μέρες μας κατακυριεύονται από τις πιο ακραίες τάσεις του μεταμοντερνισμού με αποτέλεσμα να ροκανίζονται τα ανθρωπολογικά θεμέλια των δυτικών κοινωνιών.

ΑΝΟΔΟΣ, ΠΤΩΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. Οι αφετηρίες του πολιτικού πολιτισμού βρίσκονται στην κλασική αρχαιότητα. Το πνευματικό κτίσιμο των εθνικών κοσμοθεωριών εν μέσω αναστολών, αντιστροφών και αντιξοοτήτων ήταν και συνεχίζει να είναι ανοδικό. Εις πείσμα των υλιστικών παραδοχών που βασικά αναδείχθηκαν μετά τον 16ο αιώνα τα έθνη συγκροτούν και κτίζουν ακατάπαυστα τις εθνικές-ανθρωπολογικές προϋποθέσεις ενός πολιτισμένου εθνοκρατικού πολιτικού βίου και ενός εθνοκρατοκεντρικά θεμελιωμένου διεθνούς συστήματος. Βάση της ανάλυσής μας είναι η κοινωνιοκεντρική θεμελίωση των εθνών και ο Αριστοτελισμός, τις κοσμοθεωρητικές προεκτάσεις του οποίου και αντιπαραθέτουμε στον μοντερνισμό και τον μεταμοντερνισμό.

ΕΕ ΩΣ ΠΡΟΤΥΠΟ ΜΕΤΑΝΕΟΤΕΡΙΚΟΥ ΕΘΝΟΚΡΑΤΟΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ. Η ΕΕ εξετάζεται ως ένα πρότυπο μελλοντικού εθνοκρατοκεντρικού συστήματος και τονίζεται ο υπονομευτικός ρόλος των διεθνιστικών ιδεολογημάτων που ροκανίζουν τα θεμέλια του εγχειρήματος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

ΟΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ. Υποστηρίζεται ότι παρά τα πλήγματα που επέφερε ο υλισμός, οι ιδεολογίες και οι διεθνισμοί το έθνος επανέρχεται ολοζώντανο. Στον αντίποδα των υλιστικών θεωρήσεων σταδιακά επανέρχονται οι εθνικές κοσμοθεωρίες που κτίζονταν επί χιλιετίες. Ο πολιτικός πολιτισμός κορυφώθηκε στη Βυζαντινή Οικουμένη, αλλά έκτοτε δέχτηκε μεγάλα πλήγματα από την πτώση της Βασιλεύουσας Πόλης, της Κωνσταντινούπολης.

]]> http://kondylis.wordpress.com/2009/07/01/ifaistos/feed/ 0 Herr K. http://kondylis.wordpress.com/2009/06/17/kriegprologos/ http://kondylis.wordpress.com/2009/06/17/kriegprologos/#comments Wed, 17 Jun 2009 08:51:02 +0000 Herr K. http://kondylis.wordpress.com/?p=318 ]]>

Περίληψη του Προλόγου στην ελληνική έκδοση της Θεωρίας του Πολέμου. (Δημοσιεύθηκε το 1999· τίτλος και περίληψη από herrk)

Η κατάρρευση του κομμουνισμού γέννησε σε πλείστους όσους την εντύπωση ότι η ενασχόληση με στοχαστές όπως ο Μαρξ και ο Ενγκελς δεν έχει πλεόν αντικείμενο. Ομως η σκέψη του Μαρξ έχει και μια δεύτερη ιστορία, πολύ διαφορετική από εκείνη που συνέδεσε το όνομά του με το σοβιετικό καθεστώς: είναι η ιστορία της βαθύτατης επίδρασής της στις κοινωνικές επιστήμες του 20ου αιώνα. Με το Μαρξ δεν θα έχει καμία δυσκολία ο αναγνώστης αν ξέρει να τον διαβάζει όπως τον Μοντεσκιέ, τον Τοκβίλ ή τον Παρέτο αδιαφορώντας ίσως κατά βάθος για τις πολιτικές τους συμπάθειες και τις πολιτικές τους προβλέψεις. Οποιος θα ταύτιζε την τύχη του Μαρξ με την τύχη του σοβιετικού κομουνισμού θα έκανε το ίδιο ασυγχώρητο λάθος όπως και αν θεωρούσε ξεπερασμένο τον Αριστοτέλη  μετά την αποσύνθεη της δουλοκτητικής κοινωνίας.

Βέβαια όσοι προσέγγιζαν παλιότερα το έργο του Μαρξ είχαν μάλλον τρέχοντα πολιτικά παρά σταθερά θεωρητικά ενδιαφέροντα. Δεν είναι διόλου δυσνόητο από ψυχολογική άποψη το ότι οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι στρέφονται σήμερα με την ίδια προκατάληψη και μονομέρεια προς όσα επιτάσσει η σημερινή μόδα φροντίζοντας να απαλείψουν τα ίχνη της θητείας τους στον μαρξισμό. Γιατί τη θητεία αυτή τη συνέδεσαν κυρίως όχι με μία εμβάθυνση στη μελέτη των κοινωνικών φαινομένων αλλά με την αναζήτηση μιας ατομικής και ομαδικής λύτρωσης. Ως γνωστόν, όποιος απογοητεύεται σε τέτοιους έρωτες αναπτύσσει μνησικακίες. Σε τούτο προστίθεται η πεζή ανάγκη επιβίωσης και επιτυχίας. Αυτό το πλέγμα κινήτρων εξηγεί τη μάλλον μεγάλη ευκολία με την οποία πολλοί χτεσινοί συνοδοιπόροι του σοβιετισμού έχουν γίνει σήμερα συνοδοιπόροι του αμερικανισμού. Ομως ούτε χτες γνώριζαν, ούτε σήμερα γνωρίζουν τι κάνουν.

Ας αφήσουμε όμω την ψυχολογία για να γυρίσουμε στην κοινωνική θεωρία. Συχνότατα λησμονείται ότι ο μαρξιστικός οικονομισμός συνιστά άμεση κληρονομιά του φιλελευθερισμού. Ακριβώς επειδή ο οικονομισμός είναι σαρξ εκ της σαρκός του φιλελευθερισμού, η αποσύνθεση του ιστορικού υλισμού και της “οικονομικής ερμηνείας” της ιστορίας μετά το 1989 όχι μόνον δεν συνεπέφερε την υποχώρηση του οικονομισμού αλλά είχε το αντίθετο αποτέλεσμα. Την εποχή του ψυχρού πολέμου οι φιλελεύθεροι αντίπαλοι του μααρξισμού ήσαν υποχρεωμένοι να πολεμούν τον “υλισμό” υπογραμμίζοντας τους “πολιτικούς”, “πνευματικούς” και λοιπούς μη οικονομικούς παράγοντες. Σήμερα όμως ο δυτικός καπιταλισμός δεν χρειάζεται να ασκεί κριτική από αυτήν τη σκοπιά και μπορεί να δείχνει απροκάλυπτα – και ενίοτε αδιάντροπα – το οικονομιστικό του πρόσωπο, ιεραρχώντας με οικονομιστικά κριτηρια όχι μόνον τους ιστορικούς παράγοντες αλλά  και τις ίδιες τις “πνευματικές αξίες”· όποιος γνωρίζει πχ τις εργασίες της οικονομικης σχολής του Σικάγου θα έχει διαπιστώσει ότι οι ερμηνείες της για την οικογένεια, τη φιλία, τη θρησκεία κτλ ξεπερνούν σε οικονομιστική χυδαιότητα και τις χονδροειδέστερες εκδοχές του “χυδαίου μαρξισμού”.

Οσο κι αυτό ακούγεται περίεργο, η μαρξιστική ουτοπία ήταν πιο ρεαλιστική από τη φιλελεύθερη. Οχι ως πιο εφικτή, αλλά επειδή έθετε αυστηρότερους προκαταρκτικούς όρους για την πραγματοποίησή της: Οταν ο μαρξισμός μιλούσε για κατάργηση των πολέμων, την εξαρτούσε από την κατάργηση των κοινωνικών τάξεων, εννοώντας μ’ αυτήν την ικανοποιητική για όλους κατανομή των αγαθών. Ο σημερινός φιλελευθερισμός όμως αντιλαμβάνεται την κατάργηση των τάξεων ως κοινωνική κινητικότητα και όχι ως γενικά αποδεκτή κατανομή των αγαθών. Ο θεωρητικά έωλος και πρακτικά ιδιοτελής ουτοπισμός του έγκειται στην πεποίθηση ότι η παγκοσμιοποίηση θα επιφέρει καθ’ εαυτήν την ειρήνη, μολονότι γίνεται ολοένα προφανέστερο ότι η παγκοσμιοποίηση οξύνει παρά αμβλύνει το πρόβλημα της κατανομής!

Είναι άτοπο λοιπόν να βγάλουμε από το πάνθεον των σημαντικών κοινωνικών θεωρητικών το Μαρξ αλλά και να αγνοήσουμε εντελώς την πολεμολογία του Λένιν, η οποία έχει και διαχρονική σημασία, εφόσον ξεκινά, όπως και ο Κλαούζεβιτς, από τη συνάφεια πολέμου και πολιτικής, αλλά και ιστορική διάσταση, που συνδέεται με την ιμπεριαλιστική εποχή και αναφέρεται στηη συγκρότηση και τον τρόπο λειτουργίας ενός παγκόσμιου οικονομικού συστήματος: οι πόλεμοι ξεπηδούν από τις πολλές και βαθειές ρωγμές του συστήματος αυτού.

Το βιβλίο περιέχει επιλογή αφορισμών του Ριβαρόλ – συγχρόνου και πολέμιου της Γαλλικής Επανάστασης – σε μετάφραση Κονδύλη. Στην εισαγωγή του [περίληψη από herrk παρακάτω] ο Κονδύλης επιχειρεί σύνθεση των απόψεων του Ριβαρόλ περί πολιτικής. Δεν υπάρχει ένδειξη ότι ο Κονδύλης δεν συμμερίζεται τις απόψεις αυτές.

“Η πολιτική είναι όπως η Σφιγξ του μύθου: καταβροχθίζει όσους δεν λύνουν τα αινίγματά της” (Ριβαρόλ)

Περίληψη εισαγωγής

Από το Ριβαρόλ, τον πνευματώδη αντεπαναστάτη του 18ου αιώνα, έχουμε να μάθουμε πολλά όσον αφορά το ρεαλισμό του ηττημένου. Ο ηττημένος δεν γνωρίζει μονάχα τις αδυναμίες της δικής του παράταξης αλλά και διαβλέπει, με την οξυδέρκεια του μίσους, τι κρύβεται πίσω από τα συνθήματα και τις επαγγελίες του νικητή.

Η πολιτική δεν μπορεί να ρυθμισθεί μόνιμα με βάση την ανταλλαγή θεμελιωμένων επιχειρημάτων μεταξύ έλλογων συνομιλητών. Όταν πρόκειται για μεγάλες μάζες, η κυριαρχία των παθών δεν απαιτεί καν τα περιβλήματα της λογικής. Σε περιόδους ομαλότητας το πλήθος δεν απαιτεί παρά άρτον και θεάματα. Όταν ο άρτος σπανίζει ή κινδυνεύει, τα θεάματα αραιώνουν ή αγριεύουν και καθώς πολώνεται η πολιτική κοινότητα, αντίστοιχα συμπυκνώνεται η ψυχή των μαζών σε μονοδιάστατα κι ευκρινή πάθη που ακολουθούν τη λογική του μαύρου και του άσπρου.

Εφόσον οι μάζες είναι η πρώτη ύλη της πολιτικής και εφόσον οι μάζες κυριαρχούνται από πάθη, η πολιτική δραστηριότητα θα μπορούσε να ορισθεί ως χειραγώγηση ή διαχείριση των μαζικών παθών.

Όποιος διαχειρίζεται τα πάθη των μαζών σε περίοδο ομαλότητας από θέση κυβερνήτη έχει ως κύριο μέλημα τη χαλιναγώγησή τους μέσω ενός συνδυασμού ιδεολογίας και εξαναγκασμού ο οποίος παραλλάσσει ανάλογα με τη συγκυρία: όποτε τα ιδεολογικά μέσα ατονούν, εντείνεται ο εξαναγκασμός και όποτε επαρκούν η υλική βία ασκείται πιο διακριτικά. Στις ιστορικές εκείνες περιπτώσεις όπου η χειραγώγηση γίνεται με ορθή μίξη ιδεολογίας και εξαναγκασμού, ενώ παράλληλα είναι διάχυτη η πεποίθηση ότι η εξουσία γενικά ασκείται με πνεύμα πρόνοιας και δικαιοσύνης, τότε η πολιτική κοινότητα επιτυγχάνει τον περιορισμένο – αλλά διόλου αμελητέο – βαθμό τελειότητας που της επιτρέπει η ατέλεια των ανθρώπων.

Όπως η κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη να χαλιναγωγήσει πάθη, έτσι και η επανάσταση οφείλει να υποκινήσει και να εξάψει πάθη, τουλάχιστον ώσπου να επικρατήσει. Δίκαια αιτήματα δεν γεννούν καθ’ εαυτά επαναστάσεις, εάν δεν συνδεθούν με μαζικό μίσος εναντίον πράξεων που θεωρούνται ως αδικία και εναντίον εκείνων που τις διαπράττουν. Για να δράσει επαναστατικά, το αίτημα της δικαιοσύνης πρέπει να μεταβληθεί σε σύνθημα με θρησκευτικές και εσχατολογικές συμπαραδηλώσεις και να γίνει τόσο γενικό κι αόριστο ώστε να συμφύρεται με τις εκρήξεις της ηφαιστειώδους συλλογικής ψυχής.

Ο διανοούμενος δίνει στα πάθη (είναι αδιάφορο αν τα πάθη σχετίζονται με “δίκαια” αιτήματα) μορφή ιδεολογίας και μάλιστα αρκετά απλής ώστε να συγκινήσει και να κινήσει μάζες. Η ιδεολογικοποίηση παθών είναι λοιπόν η θεμελιώδης υφή της επαναστατικής διαδικασίας και γι’αυτό δε συνιστά αντίφαση το ότι η μία της όψη είναι η φιλοσοφία και η άλλη η τρομοκρατία.

Η πολιτική ως δραστηριότητα είναι εξ ορισμού υπόθεση κοινωνικών ελίτ, είτε οι πολιτικά ενεργές ομάδες ενστερνίζονται “προοδευτικές” είτε “συντηρητικές” αρχές. Μια επαναστατική κυβέρνηση επιδιώκει το ίδιο όπως και κάθε προηγούμενη κυβέρνηση: να χαλιναγωγήσει τα πάθη των μαζών και πρώτα απ’όλα να χαλιναγωγήσει όσους διανοουμένους είχαν υποκινήσει αυτά τα πάθη για λογαριασμό της επανάστασης.

Ενδιαφέρον κείμενο, καλών προθέσεων!

Απόσπασμα:

“Τόσο ο Κονδύλης, υποστηρίζοντας τον «επιστημονικό-ρεαλιστικό λόγο», όσο και ο Λυκιαρδόπουλος, υποστηρίζοντας τον «προφητικό-απελευθερωτικό λόγο», τοποθετήθηκαν εξ υπαρχής κατά τής «αξίωσης κυριαρχίας» και τής «εξουσίας». Ο μεν πρώτος, παρά τον έκδηλο «κυνισμό» τής σκέψης του, είναι φανερό οτι κρίνει τον δεύτερο επειδή κατά τη γνώμη του δεν θέλει ν’ αναλάβει ουσιαστικά την αντεξουσιαστική δέσμευση μιάς τελεσίδικης απόρριψης κάθε αξίωσης κυριαρχίας. Ο δε δεύτερος, παρά τον έκδηλο «ρομαντισμό» τής σκέψης του, κρίνει τον πρώτο επειδή κατά τη γνώμη του εξισώνει το Όραμα με την εξουσία και αρνείται να εξετάσει τις διαφορές και τις δρώσες αντεξουσιαστικές αντιθέσεις μέσα στον πραγματικό κόσμο.”

Ολόκληρο το κείμενο του άρθρου:

http://www.happyfew.gr/www/archives/tips/tips16.html

·         Burnham, J.,  Η επανάσταση των διευθυντών [The Managerial Revolution] Εκδόσεις Κάλβος, 1970. Μετάφραση και εισαγωγή: Π. Κονδύλης

Απόσπασμα: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/07/burnham/

·        Machiavelli, N.,  Εργα (δίτομο) [Opere]. Εκδόσεις Κάλβος, 1972. Μετάφραση και εισαγωγή: Π. Κονδύλης

·        Marx, K., Διαφορά της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσικής  φιλοσοφίας [Differenz der demokritischen und epikureischen Naturphilosophie, 1841]. Εκδόσεις Γνώση, 1983.  Μετάφραση, εισαγωγή και υπομνηματισμός: Π. Κονδύλης

Περίληψη εισαγωγής: http://kondylis.wordpress.com/2009/03/05/marxthese/

Βιβλιοκρισία Μάλλη: http://www.kenef.phil.uoi.gr/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6086&contents=

·        Κονδύλης, Π., Η κριτική της μεταφυσικής στη νεότερη σκέψη. Από τον όψιμο Μεσαίωνα ως το τέλος του Διαφωτισμού. Εκδόσεις Γνώση, 1983

·        Κονδύλης, Π., Ο Μαρξ και η αρχαία Ελλάδα. Εκδόσεις Στιγμή, 1984

Αποσπάσματα: http://politikokafeneio.com/istoria/marks2310.htm

Βιβλιοκρισία Σταματίου: http://cds.lib.auth.gr/submit/archive/NPA/npa-2006-24242.pdf

·        Αμητός στη μνήμη Φώτη Αποστολόπουλου. Εκδοση: Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, 1984. Προλογικό σημείωμα: Π. Κονδύλης

·        Marx, K., F.Engels, Η Ελλάδα, η Τουρκία και το ανατολικό ζήτημα. Εκδόσεις Γνώση, 1985. Μετάφραση, εισαγωγή και υπομνηματισμός: Π. Κονδύλης

Βιβλιοκρισία Κυρτάτα:

http://www.kenef.phil.uoi.gr/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6114&contents=

·        Κονδύλης, Π., Ο ευρωπαϊκός διαφωτισμός (δίτομο). Εκδόσεις Θεμέλιο, 1987

[Πρωτότυπο: Die Aufklärung im Rahmen des neuzeitlichen Rationalismus (1981)]

·        Κονδύλης, Π., Ο νεοελληνικός διαφωτισμός. Οι φιλοσοφικές ιδέες. Εκδόσεις Θεμέλιο, 1988

Περιεχόμενα:

Εισαγωγικά

Η έννοια της φιλοσοφίας

Η έννοια της μεταφυσικής

Το πρόβλημα του υλισμού

Ο Ψαλλίδας, ο Παμπλέκης και η Θεία Αποκάλυψη

Απόσπασμα: http://www.ardin.gr/page/article.php?id=ARDIN_I_23-S_1-A_8

Το ηλιοκεντρικό σύστημα και η πληθύς των κόσμων

Το πρόβλημα του σκεπτικισμού

Το ηθικοφιλοσοφικό πρόβλημα

Η παρουσία της Καρτεσιανής φιλοσοφίας

Ο Κοραής και η φιλοσοφία του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού

Η παρουσία της αρχαίας φιλοσοφίας στα “Στοιχεία Μεταφυσικής” του Βενιαμίν Λεσβίου και οι τύχες του Αριστοτελισμού

Η παρουσία του Πλάτωνα.

Βιβλιοκρισία Μερακλή: http://www.ardin.gr/node/1084

Βιβλιοκρισία Ασδραχά:  http://kondylis.wordpress.com/2009/02/16/asdraxas/

·        Κονδύλης, Π., Η παρακμή του αστικού πολιτισμού. Από τη μοντέρνα στη μεταμοντέρνα εποχή κι από τον φιλελευθερισμό στη μαζική δημοκρατία. Εκδόσεις Θεμέλιο, 1991

[Γερμανική παράλληλη έκδοση: Der Niedergang der bürgerlichen Denk- und Lebensformen. Die liberale Moderne und die massendemokratische Postmoderne (1991)]

Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση:

Η καχεξία του αστικού στοιχείου στη νεοελληνική κοινωνία και ιδεολογία  (1990)

Περίληψη: http://panosz.wordpress.com/2009/02/28/kondylis/#more-5738

Ολόκληρο το βιβλίο:

http://www.kenef.phil.uoi.gr/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6022&contents=

Βιβλιοκρισία Χατζηβασιλείου:

http://cds.lib.auth.gr/submit/archive/NPA/npa-2005-16771.pdf

Κριτική Κούρτοβικ:

http://cds.lib.auth.gr/submit/archive/NPA/npa-2005-13719.pdf

·        Κονδύλης, Π., Ισχύς και απόφαση. Η διαμόρφωση των κοσμοεικόνων και το πρόβλημα των αξιών. Μετάφραση Π. Κονδύλης. Εκδόσεις Στιγμή, 1991

[Πρωτότυπο: Macht und Entscheidung. Die Herausbildung der Weltbilder und die Wertfrage, 1984.]

Πρόλογος: http://www.geocities.com/panajotis_kondylis/kondylisapofasi.html

·        Κονδύλης, Π., Πλανητική πολιτική μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Εκδόσεις Θεμέλιο, 1992

·        Κονδύλης, Π., Η ηδονή, η ισχύς, η ουτοπία. Εκδόσεις Στιγμή, 1992

Περιέχει τα δοκίμια:

Οι φιλόσοφοι και η ηδονή

[πρωτότυπο: Einleitung  zu "Der Philosoph und die Lust" (1991)]

Κείμενο: http://www.geocities.com/kondylis00/Kondylis1.htm

Οι φιλόσοφοι και η ισχύς

[πρωτότυπο: Einleitung zu  "Der Philosoph und die Macht" (1992)]

Κείμενο: http://www.geocities.com/kondylis00/Kondylis2.htm

Ουτοπία και ιστορική πράξη

[πρωτότυπο: Utopie und geschichtliches Handeln (1993)]

Κείμενο: http://www.geocities.com/kondylis00/Kondylis3.htm

Βιβλιοκρισία Μαρωνίτη:

http://www.kenef.phil.uoi.gr/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6131&contents=

Βιβλιοκρισία Κασίμη:

http://www.kenef.phil.uoi.gr/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6079&contents=

·        Lichtenberg, G., Επιλογή από τα Sudelbücher. Εκδόσεις Στιγμή, 1992. Μετάφραση και εισαγωγή: Π. Κονδύλης

·        Κονδύλης, Π., Ο συντηρητισμός ως ιστορικό φαινόμενο. Περιοδικό Λεβιάθαν 15 (1994)

[Από το βιβλίο "Konservatismus. Geschichtlicher Gehalt und Untergang (1986)]

Πρώτη σελίδα: http://www.kenef.phil.uoi.gr/en/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6070&contents=

·        Κονδύλης, Π., Η γένεση της διαλεκτικής. Περιοδικό Λεβιάθαν 15 (1994)

 [Πρόλογος του βιβλίου: Die Entstehung der Dialektik. Eine Analyse der geistigen Entwicklung von Hölderlin, Schelling und Hegel bis 1802. (1979)]

Πρώτη σελίδα: http://www.kenef.phil.uoi.gr/en/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6068&contents=

·        Schmitt, C., Πολιτική θεολογία  [Politische Theologie, 1922]. Περιοδικό Λεβιάθαν 15 (1994). Μετάφραση και επιλεγόμενα Π. Κονδύλης

·        Pavese, C., Επιλογή από το il mestiere di vivere. Εκδόσεις Στιγμή, 1994. Μετάφραση και εισαγωγή: Π. Κονδύλης

·        Montesquieu, Το πνεύμα των νόμων (δίτομο)  [De l'esprit des lois, 1748]. Εκδόσεις Γνώση, 1994 Μετάφραση Π. Κονδύλης, Κ.Παπαγιώργης. Εισαγωγή Π.Κονδύλης

·        Chamfort, N., Επιλογή από το έργο του. Εκδόσεις Στιγμή, 1994. Μετάφραση και εισαγωγή: Π. Κονδύλης

·        Rivarol, A., Επιλογή από το έργο του. Εκδόσεις Στιγμή, 1994. Μετάφραση και εισαγωγή: Π. Κονδύλης

Περίληψη εισαγωγής:  http://kondylis.wordpress.com/2009/04/21/rivarol/

·        Κονδύλης, Π.,  Η προδοσία των διανοουμένων. Εφημερίδα Καθημερινή, 17/12/1995

·        Κονδύλης, Π., Το χάσμα ανάμεσα στην τεχνική και τον πολιτισμό. Εφημερίδα Καθημερινή, 25/02/1996

·        Κονδύλης, Π., Το μέλλον του έθνους στην Ευρώπη του αύριο. Εφημερίδα Καθημερινή, 14/04/1996

·        Κονδύλης, Π., Ο πόλεμος και τα λεβέντικα γιουρούσια. Εφημερίδα Το Βήμα, 30/11/1997

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2008/11/24/someritis/

·        Κονδύλης, Π., Πολεμοκάπηλοι και αερολογούντες “εθνικιστές”. Εφημερίδα Το Βήμα, 14/12/1997

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2008/11/24/someritis/

·        Κονδύλης, Π., Θεωρία του πολέμου. Πόλεμος και πολιτική, πόλεμος, οικονομία και κοινωνία, πόλεμος και επανάσταση, ο θερμός πόλεμος μετά τον ψυχρό πόλεμο, ελληνοτουρκικός πόλεμος. Εκδόσεις Θεμέλιο, 1997

 [Πρωτότυπο: Theorie des Krieges: Clausewitz, Marx, Engels, Lenin (1989)]

Επίμετρο στην ελληνική έκδοση:

“Γεωπολιτικές και στρατηγικές παράμετροι ενός ελληνοτουρκικού πολέμου“

Περίληψη επιμέτρου:

http://kondylis.wordpress.com/2008/11/24/geopolitikes/

Πλήρες κείμενο επιμέτρου:

http://library.antibaro.gr/text/Kondylhs/_Kondylhs_.pdf

·        Κονδύλης, Π., Τι επιδιώκει η Άγκυρα στο Αιγαίο. Εφημερίδα Το Βήμα, 08/02/1998

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/oikonomou/

·        Κονδύλης, Π., Περιήγηση στον 19ο αιώνα του ελληνικού βιβλίου. Εφημερίδα Το Βήμα, 19/04/1998

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/ellinikibiblio/

·        Κονδύλης, Π., Το αόρατο χρονολόγιο της σκέψης. Απαντήσεις σε 28 ερωτήματα. Εκδόσεις Νεφέλη, 1998

Περιέχει τρεις συνεντεύξεις:

Στον M.Terpstra: Deutsche Zeitschrift für Philosophie, τ. 42  (1994) Μτφ: Λεβιάθαν 15 (1994)

Στον Σ. Τσακνιά: περιοδικό Διαβάζω τ. 384 (1998)

Κείμενο: http://www.mikrosapoplous.gr/articles/interview.html

Στον Σ. Κουτρούλη: περιοδικό Νέα Κοινωνιολογία τ. 25 (1998)

Κείμενο: http://www.newsociology.gr/teyxh/pdfs/25.pdf

·        Κονδύλης, Π., Από τον 20ό στον 21ο αιώνα. Τομές στην πλανητική πολιτική περί το 2000. Εκδόσεις Θεμέλιο, 1998

Βιβλιοκρισία Κουτρούλη με εκτενή αποσπάσματα:

http://www.newsociology.gr/teyxh/pdfs/28.pdf

Περιεχόμενα βιβλίου:

Πρόλογος

Η κομμουνιστική και η φιλελεύθερη ουτοπία

Τα ηθικά επιχρίσματα της φιλελεύθερης ουτοπίας

- Οικουμενισμός – σχετικισμός: Προϋποθέσεις της ανοχής στη μαζική Δημοκρατία. Μια παλιά αντιπαράθεση που συνεχίζει να διεξάγεται στις μέρες μας. (Καθημερινή, 14/07/1996)

- Ανθρώπινα δικαιώματα: Εννοιολογική σύγχυση και πολιτική εκμετάλλευση. (Το Βήμα, 03/05/1998)

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/humanright/

Η παγκόσμια οικονομία, η παγκόσμια δημοκρατία και ο παγκόσμιος αγώνας κατανομής

- Παγκοσμιοποίηση: πολιτική, οικονομία και κατανομή (Το Βήμα, 16/03/1997)

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/mondialisation/

- Το εμπόριο και ο πόλεμος (Το Βήμα, 21/09/1997)

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/02/12/emporiopolemou/

- Είναι οι δημοκρατίες αναγκαία ειρηνόφιλες; Οι σημερινές “ευσύντακτες πολιτείες” και η πρόκληση του πολέμου. (Καθημερινή, 30/06/1996)

- Σύγκρουση πολιτισμών ή συγκρούσεις ερήμην του πολιτισμού [απόψεις του Σάμιουελ Χάντιγκτον] (Το Βήμα, 26/01/1997)

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/h/

Τα πολιτικά και τα γεωπολιτικά υποκείμενα

- Το έθνος στην πλανητική εποχή (Καθημερινή, 07/04/1996)

 Κριτική Ζιάκα: http://www.ardin.gr/node/839

- Η Ευρώπη στο κατώφλι του 21^ου αιώνα. Μια κοσμοϊστορική και γεωπολιτική θεώρηση (Περιοδικό Ινδικτος 10, 1999)

- Τα Ηνωμένα Έθνη

- Οι παγκόσμιες δυνάμεις και το παγκόσμιο κράτος

Η τεχνική, η πληροφορική και η κουλτούρα

                - Η κοινωνία της πληροφορικής: πρόοδος της ορθολογικότητας

- Τα κενά του κυβερνοχώρου (Καθημερινή, 26/11/1995)

- Η οικουμενική τεχνική και ο δυτικός πολιτισμός (Καθημερινή, 18/02/1996)

- Από τη μαζική στην παγκόσμια κουλτούρα (Το Βήμα, 19/07/1998)

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/maziki/

- Η τεχνική και οι μεταπτώσεις του ανθρωπιστικού ιδεώδους (Το Βήμα, 07/06/1998)

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/technik/

Ιδεολογίες και ελληνική εθνική στρατηγική  (Το Βήμα, 04/01/1998)

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/nationalstrategy/

·        Κονδύλης, Π., Στοχασμοί και Αποφθέγματα. Περιοδικό Νέα Εστία 1717  (1999). Μετάφραση: Λ. Λαρέλης

Εισαγωγικό σημείωμα Α. Καϊση:  http://genesis.ee.auth.gr/dimakis/neaest/1717/5.html

Κείμενο: http://genesis.ee.auth.gr/dimakis/neaest/1717/6.html

·        Κονδύλης, Π., Περί Αξιοπρέπειας. Εκδόσεις Ινδικτος, 2000 Μετάφραση: Λ. Αναγνώστου

[Πρωτότυπο: Artikel: "Würde" (1992)]

Περιεχόμενα βιβλίου:

http://www.kenef.phil.uoi.gr/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6029&contents=

·        Κονδύλης, Π., Αντίδραση, Παλινόρθωση. Εκδόσεις Ινδικτος, 2001 Μετάφραση: Λ. Αναγνώστου

[Πρωτότυπο: Artikel: "Reaktion, Restauration" (1984)]

·        Κονδύλης, Π., Επιστήμη, ισχύς και απόφαση. Εκδόσεις Στιγμή, 2001

Πλήρες κείμενο [περιοδικό Δευκαλίων 12/2 (1994]:

http://xantho.lis.upatras.gr/test2_ojs2.php?art=506

·        Κονδύλης, Π., Μελαγχολία και πολεμική. Δοκίμια και μελετήματα. Εκδόσεις Θεμέλιο, 2002

Περιέχει τα κείμενα:

- Η ερμηνεία του Χέγκελ από τον Λούκατς και ο μαρξιστικός Εγελιανισμός της Αριστεράς. [Μετάφραση: Μ.Παπανικολάου. Πρωτότυπο: Die Hegelauffassung von Lukács und der marxistische Linkshegelianismus (2000)]
Πρώτη σελίδα: http://www.kenef.phil.uoi.gr/dynamic/bookfull.php?Book_ID=6033&contents=

- Η μονοδιάστατη και η πολυδιάστατη ερμηνεία του Διαφωτισμού

- Η γερμανική “ιδιαίτερη πορεία” και οι γερμανικές προοπτικές

- Μελαγχολία και πολεμική

Απόσπασμα: http://anagnosmatario.blogspot.com/2007/07/blog-post.html

- Παλιά και νέα θεότητα [Περιοδικό Σημειώσεις 13-14 (1978)]

- Οι φωτεινές και οι σκιερές πλευρές των οραμάτων [Περιοδικό Σημειώσεις 17 (1979)]

- Οφειλόμενες απαντήσεις [Περιοδικό Λεβιάθαν 15 (1994)]

Κείμενο: http://www.geocities.com/panajotis_kondylis/ofeilomenes_apantisis.html

- Συλλογή εξεζητημένων και ασαφών κοινοτοπιών [Το Βήμα, 21.12.1997]

Κείμενο: http://kondylis.wordpress.com/2009/01/06/heiddeger/

- Οι επαναστατικές ιδεολογίες και ο μαρξισμός

Επίσης περιέχει κείμενα των Κ. Κουτσουρέλη, R. Koselleck, V. Gerhardt

Εκτενής παρουσίαση Ευαγγελόπουλου: http://www.newsociology.gr/teyxh/pdfs/39.pdf

·        Κονδύλης, Π. et al., Παλιά και νέα θεότητα. Μια συζήτηση για την ιδεολογία ανάμεσα στον Παναγιώτη Κονδύλη και στο περιοδικό Σημειώσεις. Εκδόσεις Ερασμος, 2003

Περιλαμβάνει τα κείμενα Παλιά και νέα θεότητα, Οι φωτεινές και οι σκιερές πλευρές των οραμάτων (βλ. προηγούμενο βιβλίο, Μελαγχολία και Πολεμική) και κείμενα του Γ.Λυκιαρδόπουλου  και του Μ. Μαρκίδη.

Βιβλιοκρισία Τερζάκη: http://kondylis.wordpress.com/2008/12/27/terzakis/

Σχόλιο Ιωαννίδη: http://www.happyfew.gr/www/archives/tips/tips16.html

·        Κονδύλης, Π., Ταυτότητα, ισχύς πολιτισμός. Επιλογή δελτίων, καταλοίπων του Π. Κονδύλη, από τον Ευ. Γκανά.  Νέα Εστία 1769 (2004)

Κείμενο: http://genesis.ee.auth.gr/dimakis/neaest/1769/4.html

·        Κονδύλης, Π., Το πολιτικό και ο άνθρωπος. Βασικά στοιχεία της κοινωνικής οντολογίας: κοινωνική σχέση, κατανόηση, ορθολογικότητα (τόμοι 1Α+1Β), Εκδόσεις Θεμέλιο, 2007. Μετάφραση Λ. Αναγνώστου. Επιμέλεια: F. Horst

[Πρωτότυπο: Grundzüge der Sozialontologie. Band 1: Das Politische und der Mensch. Soziale Beziehung, Verstehen, Rationalität (1999)]

Αποσπάσματα: http://kondylis.wordpress.com/2008/11/25/politischemensc/

Βιβλιοκρισία Gerhardt (μτφ Κουτσουρέλης):  http://koutsourelis.gr/index1.php?subaction=showfull&id=1175443242&archive=&start_from=&ucat=5&

Βιβλιοκρισία Γεωργίου:  http://cds.lib.auth.gr/submit/archive/NPA/npa-2004-7566.pdf

Περίληψη

Γιατί ο Μαρξ επιλέγει να ασχοληθεί με τη μετακλασσική ελληνική φιλοσοφία στη διδακτορική του διατριβή;

1. Οι ριζοσπαστικοί εγελιανοί στους οποίους ανήκει ο Μαρξ θεωρούν τον εαυτό τους και πρωτεργάτη αλλά και επίγονο του Χέγκελ. Η συναίσθηση του επιγόνου τους κάνει να ανακαλύπτουν εκλεκτικές συγγένειες με τους εκπροσώπους της όψιμης ελληνικής φιλοσοφίας που κι εκείνοι αντιμετώπισαν το δύσκολο έργο να φιλοσοφήσουν μετά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.

2. Η μετα-αριστοτελική προσφέρει στους νεοεγελιανούς την κατάλληλη θεωρητική αφετηρία για την πάλη τους κατά της θεολογίας.

3. Βασικό γνώρισμα της φιλοσοφίας των επιγόνων είναι η αποκοπή από τη μεταφυσική προβληματική και η στροφή προς τον υποκειμενικό χώρο, προς την αυτοσυνειδησία. Η αυτοσυνειδησία όμως ήταν το κεντρικό σύνθημα των νεοεγελιανών.

Αυτοσυνειδησία

Βασικό φιλοσοφικό μέλημα των ριζοσπαστών επιγόνων του Χέγκελ ήταν να δείξουν ότι το απόλυτο πνεύμα (η ύψιστη αρχή του εγελιανού συστήματος) δεν ήταν κατά βάθος τίποτα άλλο παρά η αυτοσυνειδησία. Κατ’ αυτούς, ο Χέγκελ φαινομενικά μόνο αντιτάσσει το Απόλυτο στο Εγώ και υποτάσσει το δεύτερο στο πρώτο. Στην πραγματικότητα το Απόλυτο απορροφάται πλήρως από το Εγώ, Θεός και άνθρωπος ταυτίζονται και άρα ο μόνος Θεός που υπάρχει είναι ο άνθρωπος. Η έννοια του ανθρώπου ισοδυναμεί με το σύνολο των ανθρώπινων εκδηλώσεων, άνθρωπος δηλαδή είναι το ενεργό υποκείμενο που δημιουργεί την ιστορία: Θεός και Ιστορία, Άνθρωπος και Ιστορία ταυτίζονται.

Η ερμηνεία όμως αυτή του Χέγκελ είχε το θεωρητικό της αντίτιμο: για να υποστηριχθεί η ταύτιση πνεύματος και αυτοσυνειδησίας, έπρεπε να αποσιωπηθούν άλλες, σημαντικές πλευρές της σκέψης του δασκάλου: Το απόλυτο πνεύμα του Χέγκελ κάλυπτε και την ανθρώπινη και την εξω-ανθρώπινη, δηλαδή τη φυσική, πραγματικότητα, επιπλέον δε όλες τις μορφές και του υποκειμενικού και του αντικειμενικού πνεύματος. Συμπίεση του πνεύματος στα όρια της αυτοσυνειδησίας σήμαινε χωρισμό ανθρώπινου πνεύματος και άψυχης φύσης αλλά και διάσταση του υποκειμενικού πνεύματος με το αντικειμενικό, αντίθεση δηλαδή ατομικής αυτοσυνειδησίας προς τις κοινωνικοπολιτικές πραγματώσεις του πνεύματος. Για το Χέγκελ ήταν αδιανόητο ότι η φιλοσοφική αυτοσυνειδησία μπορούσε να έρθει σε σύγκρουση με τον κοινωνικοπολιτικό κόσμο: Αν παρατηρούνται συγκρούσεις μεταξύ αυτοσυνειδησίας και κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας, θα πρόκειται για ατελείς μορφές τόσο της πρώτης όσο και της δεύτερης. Συνεπώς δεν υπάρχει ολοκληρωμένη φιλοσοφία (άρα και αυτοσυνειδησία) όσο ο κόσμος παραμένει ατελής και, αντίστροφα, η παρουσία ολοκληρωμένης φιλοσοφίας, δηλαδή μιας εννοιολογικής συμπύκνωσης του κόσμου, σημαίνει ότι ο κόσμος έχει φτάσει στο ανώτατο επίπεδο εξέλιξης.

Οι νεοεγελιανοί όμως έχουν μια διαφορετική αίσθηση και αντιμετώπιση της πραγματικότητας. Τους ενδιαφέρει η κριτική της και όχι ένα φιλοσοφικό σύστημα που ζει από τη συμφιλίωση (Versöhnung) , από την αμοιβαία διαμεσολάβηση (Vermittlung) και άρση των αντιθέσεων (Aufhebung). Στο πλαίσιο αυτό επανανακαλύπτουν την υποκειμενικού χαρακτήρα μετακλασσική ελληνική φιλοσοφία αλλά και το δυναμικό υποκειμενισμό του Φίχτε. Απορρίπτουν έτσι την εγελιανή θεωρία της συμφιλίωσης με την πραγματικότητα και προβάλλουν το αίτημα της πραγμάτωσης της φιλοσοφίας: φιλοσοφία και πραγματικότητα χωρίζονται και η πρώτη, όντας η τελειότερη, γίνεται το μέτρο με το οποίο κρίνεται η δεύτερη. Από εδώ προκύπτει το πρωτείο της πράξης απέναντι στη θεωρία: Με την πραγμάτωση της φιλοσοφίας επιδιώκεται ουσιαστικά η αποκατάσταση μια γνήσιας και οριστικής πραγματικότητας (ολότητας). Να διευκρινιστεί ότι ως πράξη εννοείται η θεωρητική εργασία που αναπτύσσει η φιλοσοφία όταν εγκαταλείπει την ενατενιστική στάση και υιοθετεί κριτική συμπεριφορά.

Μαρξ και θρησκεία

Η φιλοσοφία λοιπόν για τον νεαρό Μαρξ μπορεί να αποτελέσει κριτική του κόσμου μόνο αν αποτελεί συνάμα υπέρβαση του έστω και θεωρητική. Λείπει εδώ η θεωρία για την ιδεολογία ως “ψευδή συνείδηση”. Η πίστη στον κοσμοδιορθωτικό ρόλο της φιλοσοφίας πηγάζει από την άγνοια των κοινωνικών και φιλοσοφικών εξαρτήσεων της φιλοσοφικής σκέψης. Η φιλοσοφία, για τον νεαρό ιδεαλιστή Μαρξ, δεν καθορίζεται από τον κόσμο, παρά μπορεί και οφείλει να τον καθορίσει. Ενώ στον ώριμο Μαρξ, θρησκεία και φιλοσοφία ταυτίζονται, την εποχή που γράφει τη διατριβή του θεωρεί τη φιλοσοφία ως τον μεγαλύτερο και αληθινό πολέμιο της θρησκείας. (Είναι τόσο έντονη η επιθυμία του να αντιπαραθέσει φιλοσοφία και θρησκεία που αμφισβητεί ακόμα και την πνευματική συγγένεια πλατωνισμού και χριστιανισμού). Η φιλοσοφία για το Μαρξ ενσαρκώνει το αλτρουϊστικό ήθος που εμπνέεται από το Λόγο, το ήθος του ελεύθερου και αυτόνομου ατόμου, ενώ η θρησκεία ενσαρκώνει το φόβο της τιμωρίας, εμπνέοντας μια μικρόψυχη και ιδιοτελή συμπεριφορά. Αντιπαραθέτει στον ιδιοτελή ατομικισμό τη συλλογική υπόσταση και αξία του ανθρώπινου γένους. Η αυτοσυνειδησία είναι μία υπερήφανη, ατομική κριτική παρουσία που καταπολεμά την υποταγή στους θρησκευτικά καθαγιασμένους θεσμούς, ενώ το ανθρώπινο γένος είναι η ανώτερη αρχή που σβήνει τους ατομικούς φόβους και την ιδιοτέλεια. Ο νεαρός Μαρξ συμμαχεί με τον υλισμό, παρόλο που δεν ομολογεί – ούτε καν υπαινίσσεται – πίστη στην προτεραιότητα της ύλης απέναντι στη συνείδηση, επειδή ο υλισμός εμφανίζεται ως συνεπής άρνηση των θρησκευτικών μύθων, άρα ως ηθική στάση απαλλαγμένη από το φόβο και την ελπίδα. Ξεκινάει λοιπόν από μια ηθική κι όχι μεταφυσική αποτίμηση του υλισμού, και τον συγκαταλέγει στα ρεύματα που συναπαρτίζουν το διαφωτισμό, ως κίνημα κατά της δεισιδαιμονίας και της πρόληψης.

ΑΘ. Γ. ΚΑΪΣΗΣ | 15 Νοεμβρίου 1998 | ΤΟ ΒΗΜΑ

Παναγιώτης Κονδύλης (1943 – 1998)

Πρωτοσυναντηθήκαμε στο αναγνωστήριο της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης της Χαϊδελβέργης αρχές του ‘74. Μελετούσαμε συχνά στο ίδιο γραφείο. Μια φευγαλέα ματιά του στην ελληνική εφημερίδα που διάβαζα, αποκάλυψε την κοινή πατρίδα μας. Την εποχή εκείνη η Χαϊδελβέργη φιλοξενούσε μεγάλο αριθμό ελλήνων φοιτητών. Εσφυζε από πνευματική ζωή και στις ζυμώσεις μετείχε ενεργά και δραστήρια η ελληνική κοινότητα, μέλη της οποίας ήταν αρκετά πρόσωπα που σήμερα διαπρέπουν στη σύγχρονη ελληνική πολιτική, οικονομική και επιστημονική κονίστρα.

Ο Π. Κονδύλης είχε μετεγγραφεί από το Πανεπιστήμιο της Φραγκφούρτης στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης και συνέθετε τα χρόνια εκείνα το βιβλίο του για τη «Διαλεκτική». Η πρώτη εικόνα που δημιουργεί η συνάντηση με ένα σημαντικό πρόσωπο εγχαράσσεται συνήθως ανεξίτηλα στη μνήμη. Ανακαλώντας τις μνημονικές παραστάσεις εκείνων των χρόνων, ξαναζώ με ενάργεια τον κεκοιμημένο φίλο. Μέτριο ανάστημα, λεπτό σώμα, λιτό ντύσιμο και εξαιρετικά καθαρό πρόσωπο με εντυπωσιακά ευρύ φωτεινό μέτωπο και νηφάλια ειλικρινή μάτια. Ενα λανθάνον, σχεδόν αδιόρατο υπομειδίαμα, που κατά τις περιστάσεις εξελισσόταν σε θριαμβευτικά γέλια, ακόμη και σε σαρκασμό. Αποφασιστικός, απόλυτα προσηλωμένος στο έργο του, ανεπιτήδευτος. Λόγος μεστός, περιεκτικός, τεκμηριωμένος. Σκληρός, πολεμικός αλλά ανοιχτός συζητητής, με κρυστάλλινη και διαυγή σκέψη. Τίποτε το ψεύτικο, το τεχνητό ή το προσποιητό. Κοντολογίς: άνθρωπος με esprit και χιούμορ, ιδιότητες που έμειναν αναλλοίωτες και μετά τη γενικότερη αναγνώριση του σημαντικού έργου του.

Απέραντο εύρος γνώσεων

Είχα την τύχη να συναναστρέφομαι τον Π.Κ. σε καθημερινή σχεδόν βάση τα κρίσιμα χρόνια της δημιουργίας, ως το 1978, και έναν τουλάχιστον μήνα κατ’ έτος, αργότερα, να παρακολουθήσω εκ του σύνεγγυς την ανάπτυξη των ιδεών του, τη γένεση και τη συγγραφή των πρώτων έργων του. Δύσκολη η αντιπαράθεση με τον συνομιλητή μου. Το εύρος των γνώσεων και των ενδιαφερόντων του ήταν απέραντο. Επισκοπούσε ταυτόχρονα όλες σχεδόν τις ανθρωπιστικές επιστήμες και ήταν απόλυτα εξοικειωμένος με την εννοιολογία τους. Γνώριζε ακόμη και τα θεμελιώδη προβλήματα του συνταγματικού και του διεθνούς δικαίου, της φιλοσοφίας και της κοινωνιολογίας του δικαίου, καθώς και της νομικής μεθοδολογίας. Δεν υπερβάλλει ο Α. Cser όταν ισχυρίζεται πως «κανένας δεν αναδίφησε την τελευταία εικοσιπενταετία εντατικότερα από τον Π.Κ. τη σχετική με τις πνευματικές και κοινωνικές επιστήμες βιβλιογραφία των βιβλιοθηκών της Χαϊδελβέργης». Η εκτίμηση αυτή μπορεί να ελεγχθεί από τον μελλοντικό βιογράφο του Π.Κ., μέσω των ηλεκτρονικών ιχνών που άφησαν οι καθημερινές παραγγελίες δεκάδων τόμων στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη και στα υπόλοιπα ερευνητικά ινστιτούτα. Μισούσε τον φόρτο των υποσημειώσεων στα βιβλία και ορισμένα έργα του δεν έχουν ούτε βιβλιογραφικό πίνακα ούτε λημματικό ευρετήριο. Τούτο δυσκολεύει την έτσι κι αλλιώς όχι εύκολη ανάγνωσή τους, ήταν όμως απόρροια της επιλογής του να επενδύει όλο τον χρόνο του για δημιουργική συγγραφή και όχι για την κατάρτιση πινάκων. Δούλευε πάντοτε με τα πρωτότυπα κείμενα των στοχαστών που μελετούσε, στη γλώσσα που γράφτηκαν, αφήνοντας κατά μέρος όλη σχεδόν τη σχετική με αυτά βιβλιογραφία.

Ηταν εραστής της «Παλιάς Πόλης» της Χαϊδελβέργης. Εξήρε συχνά τη μεγάλη τύχη μας, να απολαμβάνουμε συγκεντρωμένα σε ένα περίπου τετραγωνικό χιλιόμετρο όλα σχεδόν τα σημαντικά για τις βιοτικές και ερευνητικές ανάγκες μας: την πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη, το φιλοσοφικό σεμινάριο, το Altjuridicum, το Ινστιτούτο Alfred Weber, τη Mensa, το καπηλειό στη Floriangasse, όπου έπινε το κρασί του κάποια βράδια, διαξιφιζόμενος ζωηρά με τους γερμανούς φίλους του. Ετρωγε επί σειρά ετών αγόγγυστα, μαζί με εκατοντάδες προπτυχιακούς φοιτητές, το λιτό φαγητό της φοιτητικής μένσας. Μετά τον βιομηχανικό καφέ του κεντρικού φοιτητικού κυλικείου, την κατανάλωση του οποίου συνόδευε η απόλαυση σέρτικων γαλλικών τσιγάρων, και τον περίπατο στις όχθες του Νέκαρ συνέχιζε τη μελέτη του ως αργά το βράδυ.

Πάθος για τα ταξίδια

Αγαπούσε τα αστυνομικά μυθιστορήματα και τα γουέστερν ως αντίδοτο στις μεγάλες ποσότητες δύσπεπτης φιλοσοφίας που καταβρόχθιζε ακατάπαυστα. Φυλλομετρούσε και διάβαζε επιλεκτικά, εκτός από τον γερμανικό Τύπο, καθημερινά μια τουλάχιστον αγγλική και μια γαλλική εφημερίδα. Υπήρξε λάτρης της τέχνης: μουσική, ζωγραφική, γλυπτική, κινηματογράφος ήταν στο επίκεντρο των ενδιαφερόντων του. Αγαπούσε με πάθος τα ταξίδια: Ιταλία, Γαλλία, Αγγλία. Η τελευταία τον γοήτευε για την πνευματική παράδοσή της και μου εκμυστηρεύθηκε ότι είναι μια χώρα στην οποία θα μπορούσε να εγκατασταθεί και να ζήσει ιδιαίτερα ευχάριστα. Μετά την κατεδάφιση του Τείχους και την επανένωση της Γερμανίας, ταξίδεψε αρκετές μέρες στην πρώην Ανατολική Γερμανία για να σχηματίσει προσωπική γνώμη για την κρατούσα εκεί κατάσταση. Ηθελε να επισκεφθεί το Αγιον Ορος και η κοινή επίσκεψή μας προγραμματίζαμε να γίνει μετά την περάτωση της τρίτομης «Κοινωνικής Οντολογίας» που ετοίμαζε τα τελευταία χρόνια.

Κρατούσε, με φτηνά στυλό διαρκείας, σημειώσεις από τα διαβάσματά του ­ με εκείνη την ιδιαίτερα ευανάγνωστη γραφή του, που του επέτρεπε να γίνονται δεκτά και στα γερμανικά τυπογραφεία τα χειρόγραφά του χωρίς να είναι δακτυλογραφημένα ­ πάνω σε πρόχειρα κομμάτια χαρτιών, χωρίς να χρησιμοποιεί ακριβά έτοιμα δελτία, και όταν συνέγραφε, τα χρησιμοποιούσε ως στήριγμα μνήμης.

Εγραψε στη γερμανική. Το γλωσσικό ύφος του και η δομή του γραπτού λόγου του προσομοιάζουν με το ύφος και τη δομή του λόγου των κλασικών γερμανών φιλοσόφων. Κατέκτησε το οξύτατο γλωσσικό όργανό του με σκληρή δουλειά. Τα συστηματικά διαβάσματά του, αλλά και οι μεταφράσεις που είχε κάνει προ του ‘74 στην Ελλάδα (Burnham, Machiavelli, Hauser κ.ά.) ­ αρκετές εκατοντάδες σελίδες από αρκετές ξένες γλώσσες ­, αποτέλεσαν χρήσιμη προπαιδεία. Με τη γερμανική προσέδωσε στα έργα του αναγνωσιμότητα που θα ήταν αδύνατη αν είχαν γραφτεί στα ελληνικά. Μετέφρασε πάντως συστηματικά το μεγαλύτερο μέρος του έργου του και στη μητρική του γλώσσα. Πλούτισε με τον τρόπο αυτό όχι μόνο την ελληνική επιστήμη αλλά και την ελληνική γλώσσα με μια πληθώρα όρων και εννοιών που αποτελούν προϋπόθεση για τη συγγραφή φιλοσοφικών και εν γένει θεωρητικών κειμένων και απέδειξε ότι η νεοελληνική είναι εξίσου δραστική με τη γερμανική και επαρκεί απόλυτα για τη συγγραφή πυκνότατων φιλοσοφικών κειμένων.

Οι έλληνες μελετητές του έργου του Π.Κ. βρίσκονται μάλιστα, κατά κάποιον τρόπο, σε πλεονεκτικότερη θέση από τους ξένους, επειδή σε δύο de profundis πρόσφατες συνεντεύξεις, με καίρια και κρίσιμα ερωτήματα που του υπέβαλαν οι Σ. Τσακνιάς και Σ. Κουτρούλης, δόθηκε η ευκαιρία στον Π.Κ. να παρουσιάσει διά βραχέων στους έλληνες αναγνώστες του το ουσιωδέστερο περιεχόμενο του πολυσχιδούς έργου του. Εχουμε έτσι μια αυθεντική ερμηνεία πολλών θέσεων του Π.Κ. από τον ίδιο τον δημιουργό τους, που διευκολύνει την πρόσληψη των ιδεών του, χωρίς βέβαια να υποκαθιστά την αναγκαιότητα της μελέτης των κυρίως έργων του.

Δούλεψε με επιστημονική τιμιότητα, με ένταση και σε βάθος, όλο το αχανές υλικό που χρησιμοποίησε για τα βιβλία του. Αυτή η τεράστια σκευή, με την οποία τον εξόπλισε η συναναστροφή του με τα κείμενα των κλασικών στοχαστών, του προσέδωσε μια ακαταμάχητη πνευματική ισχύ, που δεν έφθανε ποτέ στον κομπασμό, αλλά τον εξωθούσε στα άκρα όταν δεχόταν αβάσιμη κριτική. Για τον Π.Κ., οι επικριτές του ήταν απλούστατα ανεπαρκείς και, ως «γενικοί επί ειδικών ζητημάτων», όφειλαν να μην αποτολμούν επικρίσεις. Αρκετά προβλήθηκε η θέση ότι ο Π.Κ. δεν δημοσιοποίησε καμία φωτογραφία του. Φωτογραφίες και φωτογραφικά στιγμιότυπα από τη ζωή του Π.Κ. υπάρχουν πάντως στα χέρια ορισμένων φίλων του. Υπάρχουν και δημοσιευμένες φωτογραφίες του. Η άρνησή του να εμφανιστεί στην τηλεόραση είχε, νομίζω, χαρακτήρα διαφορισμού του από τους κατά συνθήκην ομοτέχνους του. Χαρακτηριστική είναι εξάλλου και η φράση που καταχώρισε στα πρακτικά των εργασιών του Ιδρύματος Ανωτάτων Σπουδών του Βερολίνου, του οποίου υπήρξε, ως γνωστόν, εταίρος κατά το ‘94/’95, στη θέση που άλλοι εταίροι κολλούσαν τη φωτογραφία τους: «Δεν μπόρεσα ακόμη να αντιληφθώ πώς συναρτάται η εμφάνιση ενός ερευνητή προς το αποτέλεσμα των ερευνών του». Μπροστά στο έργο του όλα τα άλλα υποχωρούσαν.

Ρηξικέλευθος και αυθεντικός

Υπήρξε ρηξικέλευθος, αυθεντικός και ασκητικός. Ρηξικέλευθος επειδή, φιλόσοφος ων, ξεστόμισε τη βαριά φράση ότι «Δεν υπάρχει “η” φιλοσοφία» και αμφισβήτησε, ερχόμενος σε ρήξη, όλα τα φιλοσοφικά συστήματα της εποχής μας, ως γνήσιος ριζοσπάστης. Ο ρηξικέλευθος χαρακτήρας του Π.Κ. εκδηλώθηκε με το πρώτο κιόλας έργο του, τη «Γένεση της διαλεκτικής, μια ανάλυση της πνευματικής εξέλιξης του Hölderlin, του Schelling και του Hegel ως το 1802», που κυκλοφόρησε στη Γερμανία το 1979 και είναι ήδη εξαντλημένο από χρόνια. Η ιστορικοφιλοσοφική αυτή έρευνα, «στην οποία η ανάλυση των πηγών αναγκαστικά έχει την απόλυτη προτεραιότητα», ως προς μεν το φιλολογικό είδος της ανήκει «στους δεινοσαύρους της σχολαστικής λογιοσύνης, οι οποίοι ευδοκιμούν σε αλεξανδρινές εποχές, για να εκλείψουν λίγο αργότερα», ως προς δε την ουσία της αποτελεί μια θεμελιώδη συμβολή για την καλύτερη κατανόηση των σχέσεων ιδεαλισμού και διαλεκτικής. Σε εκείνα τα ηρωικά ακόμη χρόνια του μαρξισμού, η άποψη του Π.Κ. ότι «τη διαλεκτική την εισήγαγε για πρώτη φορά στην πολιτική οικονομία ο εγελιανός Marx, ενώ ο Hegel αξιοποίησε τα πνευματικά του δάνεια από την τελευταία μέσα σ’ ένα πλαίσιο δημιουργημένο ανεξάρτητα από τούτη», η θέση του ότι οι αναλύσεις του Hegel «στις γενικές τους γραμμές αποτελούν μιαν υιοθέτηση, τροποποίηση και παραπέρα ανάπτυξη κοινών τόπων της αριστοκρατικής – συντηρητικής κριτικής στον πρώιμο καπιταλισμό», η κατάδειξη δηλαδή από τον Π.Κ. της «πρώιμης συντηρητικής προέλευσης της εγελιανής κριτικής του καπιταλισμού», καθώς και η άποψή του ότι η συμβολή του Hegel στη διαλεκτική μέχρι το 1802 είναι ελάχιστη ­ αναλύσεις και θέσεις που προέκυψαν από την εξονυχιστική έρευνα των έργων των Kant, Fichte, Herder, Holderlin, Schelling, Hegel, Schiller, Rousseau, Jacobi και άλλων ­ προκάλεσαν αμέσως ζωηρότατη αίσθηση για την πρωτοτυπία, τον ρηξικέλευθο και πολεμικό χαρακτήρα τους και δεν μπορούν να ανασκευαστούν πειστικά χωρίς αντίστοιχες διεξοδικές και έντονες επεξεργασίες όλου του υλικού.

Δυο χρόνια αργότερα, το 1981, δημοσιεύθηκε στη Γερμανία το δεύτερο μεγάλο έργο του Π.Κ., ο «Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός». Σ’ αυτό αναλύει όλα τα κρίσιμα πνευματικά/φιλοσοφικά ρεύματα του 17ου και του 18ου αιώνα και αποκαλύπτει με μοναδική διεισδυτικότητα την εσωτερική συνοχή τους. Αφήνοντας κατά μέρος τις «ευθύγραμμες ερμηνείες» του Διαφωτισμού και ερχόμενος σε ρήξη με αυτές, προσφέρει μια άρτια εξήγηση της πολυδιαστατικότητας της εποχής με βάση τη θέση της «συνύφανσης οντολογικού και αξιολογικού προβλήματος» και «τη θέση για τον πολεμικό χαρακτήρα της σκέψης γενικά».

Υπήρξε αυθεντικός διότι δημιούργησε πρωτότυπο έργο, διαφοροποιημένο από εκείνο των στοχαστών που μελέτησε και αναμφισβήτητα τον επηρέασαν, όπως ο Machiavelli, o Hobbes, o Spinoza, o Marx, o Nietzsche, o Carl Schmitt, o Max Weber, o Arnold Gehlen, o Karl Mannheim, για να περιοριστούμε σε μερικούς. Σημαντική επήρεια στη μεθοδολογία του Π.Κ. είχε πάντως ο ιστορικός Werner Conze, στη μνήμη του οποίου αφιέρωσε το 1986 το έργο του για τον «Συντηρητισμό». Ο Π.Κ. έζησε μια αυθεντική ζωή, με πλούσιες εμπειρίες, που δεν άφησαν ανεπηρέαστο το έργο του, απολαμβάνοντας χωρίς στερήσεις το μεγάλο προνόμιο της ελεύθερης διαχείρισης του χρόνου του.

Δεν δίνει συνταγές

Διαρκής εθελούσια άσκηση υπήρξε ολόκληρος ο βίος του Π.Κ. Ασκηση στην αυτοπειθαρχία για την κατανόηση των ανθρωπίνων πραγμάτων. Ασκητικός ο τρόπος ζωής του, απόλυτα αντικαταναλωτικός. Κανένα σύμβολο εξουσίας, κανένα ρούχο «σινιέ», ούτε καν δικό του αυτοκίνητο. Μια αδυναμία στο εκλεκτό κρασί, και αυτή ελεγχόμενη. Πάθος και με τις άρτιες εκδόσεις. Οικονομία στα υλικά, οικονομία στον χρόνο.

Ο περιγραφικός φιλόσοφος δεν προβάλλει κανονιστικές αρχές και δεν δίνει συνταγές. Διαβάζω έτσι με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τη θέση του ότι «ένας νέος ασκητισμός και ίσως μια νέα θρησκευτικότητα μέσα σε συνθήκες μεγάλης πληθυσμιακής πυκνότητας και σπάνης των αγαθών θα έθετε τέρμα στον πλουραλισμό των μαζικοδημοκρατικών αντιλήψεων και αξιών». Η νέα ασκητικότητα συνεπάγεται, νομίζω, και τη συνειδητή διαφύλαξη του περιβάλλοντος, τη μη κατασπατάληση των φυσικών πόρων, των πρώτων υλών, του νερού, του αέρα. Τι νόημα έχει όμως μια νέα θρησκευτικότητα; Ο Π.Κ. χρησιμοποιεί, πιστεύω, πολύ συνειδητά, τον όρο «θρησκευτικότητα» (Religiosität), και όχι τον όρο «θρησκεία» (Religion). Δεν είναι λοιπόν μια νέα συγκεκριμένη πίστη στον Θεό, αλλά το θρησκευτικό συναίσθημα, η διάθεση του Ανθρώπου να θρησκεύσει εκείνο που, κατά τον Π.Κ., ίσως «θα έθετε τέρμα στον πλουραλισμό των μαζικοδημοκρατικών αντιλήψεων και αξιών». Πιθανόν η απάντηση να περιέχεται στον πρώτο τόμο της «Κοινωνικής Οντολογίας» του, που δεν δημοσιεύθηκε, εξ όσων γνωρίζω, ακόμη*. Το έργο αυτό, όπως έλεγε ο Π.Κ., θα ήταν η προσωπική του απάντηση στα θέματα που επεξεργάστηκε ο Max Weber στο βιβλίο του «Οικονομία και κοινωνία». Επιτακτική αναδεικνύεται η ανάγκη να εντοπιστούν και να δημοσιευθούν, από επαρκείς επιμελητές, τα κατάλοιπα του Π.Κ. Κάθε χαρτί του είναι πολύτιμο για την έρευνα.

Το έργο του Π.Κ. μπορεί να γονιμοποιήσει διάφορες επιστήμες. Τα βιβλία «Ισχύς και απόφαση», «Η παρακμή του αστικού πολιτισμού», «Η πλανητική πολιτική μετά τον Ψυχρό Πόλεμο», η θεμελιώδης εισαγωγή του Π.Κ. στο έργο του Montesquieu «Πνεύμα των νόμων», καθώς και τα «Επιλεγόμενά» του για το βιβλίο «Πολιτική Θεολογία» του Carl Schmitt, συναπαρτίζουν ένα σώμα χρησίμων αναγνωσμάτων για κάθε νομικό που επιθυμεί να κατανοήσει καλύτερα τη σύγχρονη έννοια και λειτουργία της έννομης τάξης.

Εκείνος βρίσκεται πια στο «αόρατο Εκείθεν». Μένει όμως, στο «ορατό Εντεύθεν», το σημαντικό έργο του.

* Δημοσιεύθηκε το 1999 στα γερμανικά και το 2007 στα ελληνικά (Σημ. herrk).